Tanım ve kapsam
İngilizce karşılığı: metacognition; Almanca karşılığı: Metakognition. Üst düzey biliş ya da metabiliş, kişinin kendi düşünme ve öğrenme süreçleri hakkında bilgi sahibi olması ve bunları izlemesidir. Bir konuyu gerçekten anlayıp anlamadığını sorgulamak, hangi çalışma yolunun işe yaradığını değerlendirmek bu kapsamdadır. Sadece çok düşünmek değil, düşünme sürecine yönelik farkındalık ve denetim söz konusudur.
Flavell'in yaklaşımında metabilişsel bilgi, kişinin kendi bilişsel özellikleri, görevlerin güçlükleri ve işe yarayabilecek stratejiler hakkında bildiklerini kapsar. Metabilişsel izleme ise çalışırken “bunu açıklayabiliyor muyum?” gibi değerlendirmeleri içerir. Öğrenci ders notlarını okurken her şeyin tanıdık gelmesini gerçek öğrenme sanabilir; kitabı kapatıp konuyu anlatmayı denediğinde boşlukları fark edebilir. Bu izleme her zaman kusursuz değildir: kişi bazen gereğinden fazla güvenebilir veya doğru bildiklerinden şüphe edebilir. Bu yüzden üst düzey bilişi yalnız “kendine güvenmek” olarak sunmak eksik kalır. Öğrenmeye yönelik planlama, izleme ve gerekirse strateji değiştirme birlikte düşünülmelidir.
Bir öğrenci sınav öncesinde iki konuyu da “biliyorum” der. Kısa bir kendi kendini test etme denemesiyle ilk konuyu açıklayabildiğini, ikincide ise temel terimleri karıştırdığını fark eder. Ardından çalışma zamanını ikinci konuya ayırması metabilişsel izleme ve düzenlemeye örnektir.
Metabiliş her zaman doğru öz değerlendirme yapmak demek değildir. İnsan kendi öğrenmesini olduğundan iyi veya kötü tahmin edebilir. Ayrıca bir kişinin öğrenme hakkında konuşabiliyor olması, kullandığı her stratejinin gerçekten etkili olduğunun kanıtı değildir.