Öğretmenin Beklentisi Öğrencinin Başarısını Gerçekten Değiştirir mi?

Bir öğrenci sınıfa yeni geliyor. Öğretmen onunla tanışmadan önce 'Çok başarılı bir çocuk' sözünü duyuyor. Başka bir öğrenciden ise 'Dersi zayıf' diye bahsediliyor. Aynı soruya verdikleri yanıtlar daha ilk günden farklı değerlendirilebilir mi? İnsanların birbirinden beklentileri davranışlarını etkileyebilir; eğitim ortamında bu konu uzun süredir araştırılıyor. Fakat 'Öğretmen birine inanırsa o mutlaka başarılı olur' gibi bir efsaneye kapılmamak gerekir.

Beklenti davranışa nasıl yansır?
Birinden yüksek performans beklediğimizde ona daha zor sorular sorabilir, biraz daha uzun süre yanıt vermesini bekleyebilir veya hatasını gelişim fırsatı olarak görebiliriz. Düşük beklentideyse aynı davranışı yetersizlik kanıtı sanma ihtimali doğabilir. Bu fark her öğretmende ve her öğrencide ortaya çıkmaz. Öğretmenin deneyimi, öğrencinin gerçek hazırlık düzeyi ve sınıf koşulları da değerlendirmeyi etkiler. Ama beklentiye göre değişen küçük davranışlar, öğrencinin kendisini nasıl gördüğünü zamanla etkileyebilir.

Etki gerçekten ne kadar güçlü?
Jussim ve Harber'ın kapsamlı değerlendirmesi, sınıfta kendini gerçekleştiren beklentilerin görülebildiğini; fakat etkilerin genel olarak küçük olduğunu ve her zaman birikerek büyümediğini belirtiyor. Bazı damgalanmış gruplar için etkiler daha önemli olabilir. Ayrıca öğretmenlerin beklentileri kimi zaman öğrencilerin gerçek performansını doğru tahmin ettikleri için başarılı görünür. Bu ayrımı yapmadan her başarıyı ya da başarısızlığı öğretmenin sözlerine bağlamak bilimsel değil.

Etiket öğrencinin kulağına nasıl gider?
'Senden zaten bir şey olmaz' cümlesi yalnız bugünkü yanlışı anlatmaz; geleceğe yönelik ağır bir hüküm gibi duyulabilir. Benzer şekilde 'Sen zekisin, hiçbir zaman zorlanmazsın' demek de başka bir baskı yaratabilir. Öğrenci zorlandığında beklentiyi karşılayamadığını düşünür. Daha yapıcı bir yaklaşım, belirli beceriyi ve yapılabilecek değişikliği konuşmaktır: 'Bu problemi kurarken ilk adımı doğru yaptın, ikinci adımı birlikte inceleyelim.' Böylece kişiye etiket değil öğrenme yönü verilir.

Ailenin rolü
Evde sürekli kardeşleri kıyaslanan bir çocuk, okul başarısını kendi değerinin tek ölçüsü gibi görebilir. Oysa performans uyku, öğretim, ilgi, fırsat ve hayat koşullarıyla bağlantılıdır. Aileler öğretmenin olumlu veya olumsuz etiketini tartışmadan tekrar etmek yerine çocuğun deneyimini dinleyebilir. 'Derste hangi bölüm kolay geldi, hangi bölümde yardıma ihtiyacın var?' sorusu daha somuttur. Bu yaklaşım sorumlulukları yok saymaz; yalnız öğrenciyi tek bir puana indirgemez.

Öğretmen ne yapabilir?
Sınıfta söz hakkını kimlerin daha sık aldığını, kimin cevabını ne kadar beklediğini ve hatalara nasıl karşılık verdiğini gözlemlemek yararlı. Farklı öğrenciler için aynı ölçütleri kullanıp kullanmadığını kontrol etmek de önemli. Bu öz değerlendirme, öğrenciler arasında gerçek beceri farklarının bulunmadığını varsaymaz. Tam tersine, her öğrencinin ihtiyacına göre adil destek sunmayı hedefler. Birinden düşük not beklemek yerine hangi öğrenme engelinin bulunduğunu araştırmak daha işlevsel olabilir.

Beklenti davranışa nasıl dönüşebilir?
Bir öğretmenin belirli bir öğrencinin başarılı olacağını düşünmesi, ona daha çok soru yöneltmesine, cevabını sabırla dinlemesine veya ek açıklama sunmasına neden olabilir. Böylece ilk düşünce sınıf içindeki davranışlara yansır. Benzer biçimde düşük beklenti, fark edilmeden daha az fırsat vermeye dönüşebilir. Fakat bu mekanizma her durumda aynı büyüklükte çalışmaz. Öğretmenin tek başına düşüncesi, öğrencinin tüm geleceğini çizmez. Aile koşulları, okul kaynakları ve öğrencinin kendi tercihleri de önemlidir.

Etiketin iyi niyetli hâli de sorun yaratabilir
“Sen sınıfın en zekisisin” demek kulağa destekleyici gelir. Ancak öğrenci bir gün zorlandığında bu etiketin ağırlığını taşıyabilir. “Sen bu işi zaten yapamazsın” sözü ise açıkça zarar vericidir. Daha somut geri bildirim, öğrencinin yaptığı belirli işi değerlendirir: “Problemin ilk adımını doğru kurdun, ikinci adımı birlikte gözden geçirelim.” Böyle bir yaklaşım öğrenciyi tek bir başarı veya başarısızlık tanımına hapsetmeyebilir. Ancak her öğretmen için aynı yöntem her sınıfta aynı sonuç verecektir diye bir güvence yoktur.

Aileler de bu konudan kendilerine pay çıkarabilir. Bir çocuğa “Bizim ailede kimse matematikten anlamaz” dendiğinde yetenek gelişiminin önü zihinlerde daralabilir. Bunun yerine ihtiyaç duyduğu desteği ve öğrenme yolunu konuşmak daha yapıcıdır. Beklenti araştırmalarını bir çocuğun notundan tek kişiyi sorumlu tutmak için kullanmak doğru olmaz. Ama yetişkinlerin kullandığı sözler ve sunduğu fırsatlar, çocuğun deneyiminin bir parçasıdır; bu nedenle dikkatle ele alınmalıdır.

Öğretmenin beklentisini sınıf içinde daha adil hâle getirmenin yollarından biri, farklı öğrencilere düşünme ve cevap verme fırsatı sunmaktır. Yalnız hızlı cevap verenlere değil biraz daha zamana ihtiyaç duyanlara da alan açılabilir. Başarıyı sadece bir ders anındaki performansa göre değerlendirmemek gerekir. Çekingen bir öğrenci yazılı çalışmada düşüncesini daha iyi gösterebilir. Öğrencinin yeteneği hakkında erken etiketler kullanmak yerine farklı görevlerden bilgi toplamak daha dengeli olabilir. Fırsatların kimlere verildiğini görmek, öğretmenin iyi niyetinden bağımsız olarak yararlı bir kontroldür.

Tek başına inanç yetmez
Bir çocuğa 'Sen başarabilirsin' demek destekleyicidir, ancak yeterli kaynak, zaman ve öğretim sunulmadığında bu söz havada kalır. Beklenti, öğrenme koşullarının yerini tutmaz. Ayrıca başarıyı belirleyen tek kişi öğretmen değildir. Okulun imkânları, aile koşulları, eğitim politikaları ve öğrencinin deneyimleri de önemlidir. Bu yüzden sorumluluğu tek bir öğretmenin iyimserliğine yüklemek gerçekçi değil. Beklentiyi eşit fırsatla birleştirmek gerekir.

Bir öğrenciyi geleceği önceden yazılmış kişi gibi görmek yerine öğrenme sürecindeki biri olarak görmek daha adil. Etiketler kestirme yol sunar; iyi öğretim ise kişinin gerçekten neler yapabildiğine bakar.