Ödevin başında neden başka işlere kaçıyoruz?
Saat yedi. Ödev dosyasını açıyorsunuz; başlık bile hazır. Sonra bir mesaj, mutfakta yapılacak küçük bir iş, bir video… Saat dokuz olduğunda hâlâ ilk paragrafı yazmadınız. Bu durum dışarıdan bakıldığında isteksizlik gibi görünebilir. Oysa erteleme (procrastination; Almanca: Prokrastination) yalnızca çalışmamak değildir. Kişinin gecikmenin kendisine zarar verebileceğini bildiği hâlde amaçladığı işi ötelemesiyle ilgilidir. Hangi işin ertelendiği, işin kişide ne uyandırdığı ve içinde bulunulan koşullar beraber düşünülmeden tek bir neden söylenemez.
Erteleme, tembellik ve dinlenme aynı şey değil
Dinlenmek, bilinçli seçildiğinde ihtiyaçların karşılanmasıdır. Bir görevi öncelik değiştiği için sonraya bırakmak da her zaman erteleme değildir. Akademik ertelemede daha çok şunu görürüz: Öğrenci ödevin önemli olduğunu bilir, aslında başlamayı ister, fakat o an başka bir etkinliğe yönelir. Sonrasında kaygı, suçluluk veya daha sıkışık bir zaman aralığıyla karşılaşabilir. “Tembel” etiketi bu sürecin ayrıntılarını örter. Bir öğrenci kronik olarak erteleyebilir; başka biri ise yalnızca anlamakta zorlandığı belirli bir dersin ödevlerini erteler.
Duygular neden bu kadar önemli?
Bir tez önerisinin ilk satırı ile sınıfta arkadaşına kısa bir mesaj yazmak aynı zihinsel ağırlığı taşımaz. Öneri, başarısızlık ihtimali, değerlendirilme korkusu ve belirsizlik içerebilir. O an işten uzaklaşmak kısa süreli bir rahatlık yaratır. Sirois ve Pychyl'in 2013 tarihli kuramsal değerlendirmesi, ertelemeyi kısa vadeli duygu düzenleme (short-term mood regulation; Almanca: kurzfristige Emotionsregulation) açısından ele alır. Bu görüş tek ve kesin açıklama değildir; ancak “neden gerekli olduğunu bildiğim hâlde başlayamıyorum?” sorusuna önemli bir kapı açar. Kısa süreli rahatlama gelecekte daha büyük bir zaman baskısına dönüşebilir.
Araştırmalar ne söylüyor?
Steel'in 2007 tarihli meta-analitik incelemesi, ertelemenin olası belirleyicilerine ilişkin çok sayıda bulguyu bir araya getirdi. Görevin itici bulunması, zamanın uzak görünmesi, öz yeterlik ve dürtüsellikle ilişkiler öne çıktı. Buradaki bulgular gruplar arasındaki eğilimleri gösterir; tek bir öğrencinin davranışını kesin açıklamaz. Ayrıca kişinin dikkatini bölen koşullar, uyku, çalışma yükü, ekonomik baskı ve bulunduğu eğitim ortamı gibi etkenler bireysel değerlendirmede göz ardı edilmemelidir. “Erteleyen öğrencinin tek eksiği iradedir” sonucu bu literatürden çıkarılamaz.
Üç farklı erteleme senaryosu
Birinci öğrenci konuya hâkim değildir; ne yapacağını bilmediği için kaynak arama aşamasında takılır. İkinci öğrenci ne yapacağını bilir, ancak kusursuz bir sonuç üretmek istediğinden başlamayı erteler. Üçüncü öğrenci gün boyunca çalışır ve akşam zihinsel olarak tükenmiştir; kısa vadeli rahatlık sunan etkinlikleri seçer. Görünürde üçünün davranışı da aynıdır: ödev yapılmamıştır. Fakat ihtiyaç duydukları şey birbirinden farklıdır. Bu ayrım, kişiyi yargılamadan sorunu tarif etmeyi sağlar.
Görevi görünür kılmak neden işe yarayabilir?
“Ödevi bitir” ifadesi çok büyüktür. “Makaleden üç kaynak bul, başlığı yaz, kaynakların soruyla ilişkisini iki cümlede not et” daha somuttur. Bu öneri bir tedavi yöntemi değil, görevin belirsizliğini azaltmayı amaçlayan genel bir çalışma düzenleme örneğidir. Aynı şekilde kendi geçmişinizi gözlemek için “hangi derste, günün hangi saatinde, hangi duygudan sonra erteliyorum?” sorularını yazabilirsiniz. Bir hafta boyunca böyle bir kayıt tutmak, “ben hep tembelim” etiketinden daha fazla bilgi verebilir. Ancak herkesin koşulları aynı değildir; öneri herkes için çözüm garantisi değildir.
Suçluluk döngüsü
Erteleme sonrası kendini sertçe eleştirmek, bazen sonraki başlangıcı da zorlaştırır. Ödev artık yalnızca yapılacak iş değil, önceki başarısızlık duygusunu hatırlatan bir işaret hâline gelebilir. Bu noktada açıklayıcı soru, “kendimi nasıl zorlarım?”dan önce “tam olarak hangi aşamada takılıyorum?” olabilir. Sorun kaynak bulmaksa destek almak; hedef belirsizse öğretim elemanına soruyu netleştirmek; çalışma koşulları elvermiyorsa gerçekçi bir zaman planı hazırlamak gerekebilir. Bu seçenekler akademik beceri düzenlemesidir, psikolojik tanı anlamına gelmez.
Ne zaman destek düşünülür?
Erteleme uzun süredir sürüyorsa, okul başarısı yanında uyku, ilişkiler ve günlük yaşamı belirgin biçimde etkiliyorsa bir psikolojik danışman veya yetkin ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek anlamlı olabilir. Sadece bir dersin ödevini geciktirmekten kişilik veya klinik tanı çıkarılamaz. Çevrimiçi “erteleme testi” sonucu da tek başına değerlendirme değildir. Önemli olan davranışın işlevini, sıklığını ve bağlamını anlamaktır.
Erteleme ile zaman yönetimi arasındaki fark
Zaman yönetimi teknikleri, bir işi planlamaya yardım edebilir; ancak kişinin neden başlamadığını tek başına açıklamaz. Çalışma süresini takvime yazmak, gerçekten ne yapılacağı belirsizse sorunu çözmeyebilir. Bir öğrenciye “sabah iki saat çalış” demek yerine önce “hangi kaynağı okuyacaksın, sonunda ne üreteceksin, başlamak için eksik bilgi var mı?” diye sormak bazen daha açıklayıcıdır. Planlama, görevin kendisini anlamanın ardından gelir. Üstelik kişiye bırakılan gerçek zaman, evde bakım işi veya ücretli çalışma nedeniyle değişebilir. Herkesin aynı çalışma yöntemini kullanması gerektiği fikri bu farklılıkları görmezden gelir.
Öğrenciye nasıl destek olunabilir?
Arkadaşın veya öğretim elemanın geciken ödevi yalnız “disiplinsizlik” diye adlandırması, nedenleri konuşmayı zorlaştırabilir. Daha yararlı bir konuşma “ilk olarak hangi adım seni durduruyor?” sorusuyla başlayabilir. Kaynakları seçmekte zorlanan öğrenciye konu sınırı, yönergeyi anlamayan öğrenciye açık örnek, yoğun kaygı yaşayan öğrenciye uygun destek kanalı gerekebilir. Burada amaç gecikmenin sonucunu yok saymak değildir. Sorumlulukla birlikte gerçek engellerin de konuşulmasıdır. Eğitsel destek ve ruh sağlığı desteği farklı ihtiyaçlara karşılık gelir; birbirinin yerine kullanılamaz.
Bir davranıştan kimlik çıkarmamak
Bir ödevin gecikmesi, öğrencinin bütün hayatında sorumluluktan kaçtığını göstermez. Erteleme davranışını belirli görev, dönem ve koşullarla tarif etmek daha yararlıdır. Özellikle yeni bir bölüme başlayan öğrencinin yöntem öğrenme süreciyle uzun süredir tekrar eden bir güçlüğü aynı şekilde değerlendirmemek gerekir.