Kalabalık bir caddede aniden bir aracın üzerine geldiğini görmekle, yarınki sunumu düşünürken gece boyunca huzursuz olmak aynı deneyim değildir. İkisi de bedeni harekete geçirebilir; fakat tehdidin zamanı, açıklığı ve zihinde nasıl temsil edildiği değişir. Korku (fear; Almanca: Furcht) daha belirgin veya yakın bir tehlikeyle, kaygı (anxiety; Almanca: Angst) ise olası bir tehlikeyi beklemekle sık ilişkilendirilir. Bu ayrım yararlıdır; mutlak bir sınır değildir.
Korku ve kaygının ortak noktası
Her iki durumda da kalp atışı hızlanabilir, kaslar gerilebilir, dikkatiniz çevredeki tehdit ipuçlarına dönebilir. Bu bedensel tepkiler tek başına bir bozukluğa işaret etmez. Zihin ve beden bazen tehlikeyi gereğinden erken tahmin eder, bazen de gerçek bir tehlikeye uygun karşılık verir. Yaşantının anlamı, hangi durumda ortaya çıktığıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Örneğin köpekten korkan bir kişi, önüne havlayan bir köpek çıktığında hızla geri çekilebilir. Günler sonra aynı sokağa gitme düşüncesi de kaygı uyandırabilir. İlk durumda şimdiki olaya, ikinci durumda olası bir karşılaşmaya yönelen bir beklenti vardır. İki duygu günlük hayatta birbirine karışabilir.
Ne zaman sıradan endişenin ötesine geçer?
Bir sınavdan önce endişelenmek, iş görüşmesine hazırlanırken olumsuz ihtimalleri düşünmek veya sevilen birinin sağlığı için korkmak tek başına hastalık değildir. Daha önemli sorular şunlardır: Endişeyi durdurmak çok mu zorlaştı? Uyku, okul, iş veya ilişkiler etkileniyor mu? Kişi, olası tehlikeleri önlemek adına hayatının önemli parçalarından uzaklaşıyor mu?
Genelleşmiş kaygı bozukluğunda birden fazla alanla ilgili aşırı ve denetlenmesi güç endişe görülebilir; klinik değerlendirmede sürenin ve eşlik eden başka belirtilerin de önemi vardır. İnternetteki tek bir cümleden kendinize bu tanıyı koymayın. NIMH, değerlendirmede günlük yaşama etkilerin ve başka sağlık etkenlerinin göz önünde bulundurulmasını vurgular.
Kaçınma neden kısa süreli rahatlatabilir?
Bir konuşmadan kaygılandığınız için daveti geri çevirdiğinizi düşünün. O akşam rahatlayabilirsiniz. Ancak ertesi sefer aynı davete katılmanın ne kadar zor olacağını da gözlemlemek gerekir. Kaçınma bazı gerçek tehlikelerde koruyucudur; her durumda yanlış değildir. Sorun, güvenli durumların bile giderek tehdit gibi algılanması ve hayat alanının daralmasıdır.
Kaygıyı azaltmanın tek yolu kendinizi zorla korktuğunuz duruma sokmak da değildir. Yaşantının şiddeti, geçmiş deneyimler ve güvenlik koşulları kişiden kişiye değişir. Klinik düzeydeki kaçınma davranışları için profesyonel değerlendirme ve kişiye uygun bir plan önemlidir.
Gündelik kayıtlar neleri gösterebilir?
Sitedeki günlük alanını tanı testi olarak değil, olayları birbirinden ayırmak için kullanabilirsiniz. “Ne oldu?”, “Ben ne olacağını düşündüm?”, “Bedenimde ne hissettim?”, “Ne yaptım?” sorularını ayrı satırlara yazmak, olayla yorum arasındaki farkı görmeye yardımcı olabilir. Örneğin “patronum cevap vermedi” bir olaydır; “kesin işten çıkarılacağım” ise zihnin yaptığı tahmindir.
Tek bir günlük kaydı sizi tanımlamaz. Bazı kayıtlar çok kişisel olabilir; mahremiyet ve veri saklama koşullarını bilmeden hassas bilgi paylaşmamak gerekir. Günlüğün amacı duyguyu puanlamak ya da kararlarınızı otomatikleştirmek değildir.
Ne zaman yardım aramalı?
Kaygı günler boyunca yoğun biçimde sürüyorsa, uyku ve gündelik işlevi belirgin zorluyorsa veya kişi kaçınma nedeniyle yaşamını kısıtlıyorsa ruh sağlığı uzmanına başvurmak uygun olur. Ani göğüs ağrısı, bayılma veya nefes alma güçlüğü gibi belirtileri yalnız kaygıya bağlamak güvenli değildir; acil tıbbi değerlendirme gerekebilir.
Kendi yaşantınızı anlamaya çalışmak değerlidir, ancak bir internet yazısı muayenenin yerini almaz. Tehlikeli veya acil bir durum varsa Türkiye’de 112 aranmalıdır.
Belirsizlik neden özellikle yorucudur?
Belirli bir tehlikede neye karşı hareket edeceğinizi anlayabilirsiniz; belirsizlikte ise zihin aynı soruyu tekrar tekrar gündeme getirebilir. “Ya olursa?” düşüncesi her yeni ayrıntıyı kanıt gibi yorumlamaya başladığında, kişi saatlerini geleceği kesinleştirmeye ayırabilir. Oysa belirsizliği tamamen ortadan kaldırmak çoğu zaman mümkün değildir. Burada önemli ayrım, makul önlem almakla olasılıkları durmaksızın kontrol etmek arasındadır.
Örneğin önemli bir seyahate çıkmadan önce bilet saatini kontrol etmek işlevseldir. Aynı bilete yarım saatte bir yeniden bakmak ve her seferinde yeni bir felaket olasılığı düşünmek ise kişinin gününü tüketebilir. Bu örnekte davranışın anlamı yalnız kaç kez yapıldığına değil, neden yapıldığına ve yaşamı nasıl etkilediğine bağlıdır.
Okur için üç yanılgı
İlk yanılgı, yoğun duygu yaşayan herkesin “zayıf” olduğunu düşünmektir. Kaygının şiddeti bir karakter ölçümü değildir. İkinci yanılgı, bedensel her uyarılmayı “psikolojik” saymaktır; bazı belirtiler tıbbi değerlendirme gerektirebilir. Üçüncü yanılgı ise kaygının hiç olmaması gerektiğini varsaymaktır. İnsanların yeni, önemli veya belirsiz olaylardan önce endişelenmesi tek başına sorun olduğunu kanıtlamaz.
Kendinize “Şu anda somut olarak ne biliyorum, neyi tahmin ediyorum?” diye sormak, kesin cevap vermekten çok iki alanı ayırmaya yardımcı olabilir. Bu, bir tedavi tekniğinin yerine geçmez. Ancak bilgiyle yorumun karıştığı anları fark etmek, okuduğunuz psikoloji açıklamalarını daha dikkatli değerlendirmenizi sağlar.
İlgili okumalar
Korku ile kaygı aynı anda yaşanabilir mi?
Evet. Belirgin bir tehdide verilen korku tepkisi, daha sonra benzer durumların yeniden yaşanacağına ilişkin kaygıyı da tetikleyebilir. İki deneyim tamamen ayrı kutular değildir.
Kaygı her zaman zararlı mıdır?
Hayır. Kaygı hazırlanmaya ve dikkatli davranmaya eşlik edebilir. Sorun olup olmadığını anlamada süresi, yoğunluğu, kontrol edilebilirliği ve yaşamı ne kadar etkilediği önemlidir.
Neden bedensel belirtiler ortaya çıkar?
Tehdit algısı bedensel uyarılmayı artırabilir. Ancak çarpıntı veya nefes darlığı gibi belirtilerin birçok tıbbi nedeni de olabileceği için tek başına kaygıyla açıklanmamalıdır.
Generalized Anxiety Disorder: What You Need to Know.Kaynağa git
Panic Disorder: What You Need to Know.Kaynağa git