Endişe neden bazen kendisini gerekli hissettirir?
Sürekli endişe (persistent worry; Almanca: anhaltendes Sorgen), gerçekleşmemiş olasılıklar hakkında tekrar tekrar düşünme ve zihinsel hazırlığın bitmemesiyle yaşanabilir. İnsan bazen endişeyi sorumlulukla karıştırır: “Bunu düşünmeyi bırakırsam kötü bir şeye hazırlıksız yakalanırım.” Oysa olasılıkları düşünmek ile onları kontrol etmek aynı şey değildir.
Bir ailenin yolculuk planında hava durumunu kontrol etmesi somut hazırlıktır. Aynı kontrolü defalarca yapıp her seferinde yeni felaket olasılığı kurmak ise artık yeni bilgi üretmeyebilir. Endişenin bu şekilde sürmesi, kişinin dikkatsiz veya zayıf olduğu anlamına gelmez; zihinsel alışkanlıklar ve belirsizlikle ilişkili süreçler devrede olabilir.
Endişe neden yeni endişe yaratabilir?
Borkovec ve arkadaşlarının 1998 çalışması, endişenin sözel düşünceye ağırlık veren bir süreç olarak duygusal ve bedensel tepkilerle ilişkisini tartışır. Bir düşünce “ya şöyle olursa?” sorusunu doğurur; bir yanıt bulunduğunda bu kez başka bir olasılık belirir. Kişi sanki hazırlık yapıyormuş gibi hissedebilir ama seçeneklerin sonu gelmez.
Böyle bir döngüde kesinlik talebi önem kazanır. Bir başvurunun sonucunun yarın açıklanacağını bilen kişi bugünden sonuç alamaz. Yine de sürekli olasılık taramaya devam edebilir. Burada somut problem çözme ile belirsizliği zihinsel olarak ortadan kaldırma girişimini ayırmak açıklayıcıdır.
Geviş getirme ile aynı şey mi?
Endişe çoğu kez gelecekte olabilecek tehditlere odaklanırken, geviş getirme geçmişteki olaylar ve kişinin kendisiyle ilgili olumsuz yorumlar etrafında dönebilir. Ancak gerçek yaşamda bu süreçler birbirine karışabilir. Watkins'in 2008 derlemesi tekrarlı düşünmenin yalnız içeriğini değil, biçimini ve bağlamını da incelemeyi önerir.
Örneğin “yarınki konuşmada ne söyleyebilirim?” sorusu işe yarayan bir plan üretebilir. “Ya yanlış kelimeyi kullanırsam, ya herkes gülerse, ya bütün hayatım bozulursa?” zinciri ise düşünceyi genişletirken kararı netleştirmeyebilir. Bu fark bir kişiye teşhis koymak için değil, düşünmenin işlevini anlamak içindir.
Endişe bazen neden kısa süre rahatlatır?
Kişi korktuğu ihtimali tekrar tekrar düşününce “en azından hazırlıklıyım” duygusu yaşayabilir. Bu duygu geçici rahatlama sağlayabilir; ama belirsizlik tamamen çözülmediyse zihnin yeniden kontrol etme isteği ortaya çıkabilir. Böylece endişe, kendisini yararlı hissettiren bir döngüye dönüşebilir. Bu, herkesin aynı biçimde endişelendiği veya endişenin daima zararlı olduğu anlamına gelmez.
Daha açıklayıcı bir soru şudur: Şu anda elimde değiştirebileceğim bir durum mu var, yoksa gerçekleşmemiş bir geleceği kesinleştirmeye mi çalışıyorum? Bu ayrımı yapmak, tüm olumsuz düşünceleri susturmakla aynı değildir.
Bedensel belirtiler ve dış koşullar
Endişe kimi kişilerde kas gerginliği, dikkat dağınıklığı veya uyku güçlüğüyle birlikte yaşanabilir. Ancak bu belirtileri her durumda psikolojik nedene bağlamak doğru değildir. Bedensel yakınmaların başka tıbbi nedenleri olabilir. İş ve aile koşullarındaki gerçek tehditleri de “fazla düşünme” diye küçümsememek gerekir.
NICE'ın yetişkinlerde yaygın kaygı bozukluğu kılavuzu, klinik değerlendirme ve uygun profesyonel desteğin önemini vurgular. Bir kişinin kendi kendine tuttuğu notlar, bu değerlendirmeyi ikame etmez. Endişe uzun sürüyor ve yaşamı belirgin etkiliyorsa yardım istemek yerindedir.
Günlükte hangi sorular anlamlı olabilir?
Kişi isterse “Hangi belirsizlik aklımdaydı? Hangi bilgi gerçekten elimde? Düşünme bana somut bir adım sağladı mı?” sorularını yazabilir. Bu notlar puanlanmış bir test değildir; mahremiyet koşulları açık olmalıdır. Kaygıyı gidermek için kendini sürekli izlemeye zorlanmak gerekmez.
Gerçek risk ile varsayımsal tehdidi karıştırmamak
Bazı endişeler gerçek risklere işaret eder. Örneğin gelir kaybı yaşayan biri gelecek ayın ödemesini düşünmekte haklıdır. Bu durum, onun yalnızca “fazla düşündüğü” anlamına gelmez. Psikolojik açıklama gerçek ekonomik ve toplumsal koşulları gölgelememelidir.
Başka bir durumda kişi henüz gerçekleşmemiş ve şu anda hakkında bilgi edinilemeyecek onlarca olasılığı zihninde sıralayabilir. Somut sorun çözme ile varsayımsal tehlike taraması arasındaki fark burada belirginleşir. Her iki durumda da kişinin yaşadığı kaygı gerçek bir duygudur; fakat sorunun çözüm yolu aynı olmayabilir.
Yakınınız sürekli endişeleniyorsa
“Artık düşünme” demek çoğu zaman sorunun neden sürdüğünü anlamaz. Bir yakın, önce sorunun somut bir karar mı yoksa henüz kesinleşmeyen bir olasılık mı olduğunu sorabilir. Bunu yaparken kişiyi sorguya çekmek veya endişesini küçümsemek uygun değildir.
Endişe iş, okul, uyku veya ilişkiler üzerinde belirgin etki oluşturuyorsa yalnız çevreden güvence almak yeterli olmayabilir. Yetkin bir ruh sağlığı uzmanıyla değerlendirme yapmak, kişinin ihtiyaçlarına uygun destek seçeneklerini konuşmayı sağlar.
Güvence aramak neden bazen yetmeyebilir?
Bir yakınınızdan aynı konuda tekrar tekrar “bir şey olmaz” yanıtı almak kısa süre rahatlatabilir. Fakat konu hakkında yeni bilgi yoksa bir süre sonra aynı kuşku geri dönebilir. Bu yaşantı bir kişide endişe döngüsünün parçası olabilir; herkes için aynı mekanizmanın geçerli olduğu varsayılmamalıdır.
Başka bir durumda kişi gerçekten eksik bilgiye sahip olabilir ve ilgili kuruma soru sormak sorun çözmeye katkı sağlar. Önemli fark, yeni bilgi edinme çabasıyla belirsizliği tamamen ortadan kaldırmaya çalışan tekrarların ayrılmasıdır. Uzun süren yoğun endişede bu ayrımı tek başına yapmak zor geliyorsa profesyonel destek istenebilir.
İlgili okumalar
Sürekli endişelenmek geleceği daha iyi kontrol etmemi sağlar mı?
Endişe bazen hazırlık davranışlarına yöneltebilir; ancak olası bütün kötü sonuçları zihinden geçirmek, onları kontrol etmek anlamına gelmez. Yeni bilgi veya somut karar üretmeyen uzun düşünce döngüleri kişinin kendisini daha çok yormasına yol açabilir.
Ne zaman yardım aramalıyım?
Endişe sıklaşıyor, kontrol edilmesi çok güç hissediliyor, uykuyu veya işlevselliği etkiliyorsa profesyonel değerlendirme uygun olabilir. Tek bir makale kaygı bozukluğu tanısı koyamaz; başka psikolojik ve tıbbi etkenler de dikkate alınmalıdır.
Kaynaklar
- Borkovec, T. D., Ray, W. J. ve Stöber, J. (1998). Worry: A Cognitive Phenomenon Intimately Linked to Affective, Physiological, and Interpersonal Behavioral Processes. Kaynağa ulaş
- National Institute for Health and Care Excellence (2011). Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: management (CG113). Kaynağa ulaş
- Watkins, E. R. (2008). Constructive and unconstructive repetitive thought. Kaynağa ulaş