Ters nedensellik nedir?
Ters nedensellik (İngilizce: reverse causation; Almanca: umgekehrte Kausalität). Ters nedensellik, iki değişken arasında gözlenen ilişkinin düşünülen yönün tersinden açıklanabilmesi olasılığıdır. Örneğin kötü uyku ile stres birlikte görülürken stresin uykuyu bozduğu kadar uyku sorunlarının da stresi artırabileceği düşünülebilir. Aynı zamanda başka değişkenler de etkili olabilir. Tek zamanlı bir ilişki, yönü kesin olarak belirlemeye yetmez.
Kavramı anlamak
Araştırmacı “A, B’ye yol açıyor” diyorsa önce A’nın B’den önce ölçülüp ölçülmediğine bakmak gerekir. Zaman sırası sağlansa bile üçüncü değişkenler ve seçilim sorunları ortadan kalkmaz. Uzunlamasına çalışmalar, doğal deneyler ve dikkatle tasarlanmış müdahaleler nedensel yorumu güçlendirebilir; hiçbir yöntem her durumda aynı güven düzeyini sağlamaz.
Bir ankette telefon kullanım süresiyle yalnızlık puanı birlikte yükseliyorsa telefonun yalnızlık yarattığı düşünülebilir. Oysa kendini yalnız hisseden kişiler de telefona daha fazla yönelebilir; iki süreç aynı anda işleyebilir.
Haber başlığındaki “X, Y’ye neden oluyor” cümlesini değerlendirmeden önce çalışmanın gözlemsel mi deneysel mi olduğunu ve olası ters yönün tartışılıp tartışılmadığını kontrol edin.
Kaynakça
- Hernán M. A., Robins J. M. (2020). Causal Inference: What If. Kaynağı aç
- G., Egger M. ve ark. (2007).Kaynağı aç