Zihin Başka Yere Kaydığında Yaratıcılık Neden Harekete Geçebilir?

Saatlerdir bir problemi çözmeye çalışıyorsun. Aynı sayfaya bakıyorsun, cevap yok. Sonra mutfağa gidip bardak yıkarken bir fikir beliriyor. 'Demek ki boş boş dolaşmak işe yarıyor' diyebilirsin. Fakat zihnin her dağılması yaratıcılığı artırmaz. Araştırmacıların ilgilendiği şey, bir problemden kısa süreli uzaklaşmanın hangi koşullarda yeni bağlantıları kolaylaştırabildiği.

Sürekli odaklanmanın da sınırı var
Zor bir işle uğraşırken aynı çözüm yoluna saplanıp kalabilirsin. Yeni bilgi aramadan yalnız mevcut düşünceyi tekrarlamak, ilerleme hissini azaltır. Kısa bir ara dikkatin üzerindeki baskıyı değiştirir. Yürümek, masayı toplamak veya basit bir günlük işle ilgilenmek zihnin başka bağlantılar kurmasına fırsat sağlayabilir. Bu herkes için aynı şekilde çalışmaz. Yorgun olduğunda dinlenmek, karmaşık bir sorunu çözmeye devam etmekten daha gerekli olabilir.

Bir deney nasıl yapıldı?
Baird ve çalışma arkadaşlarının çalışması, yaratıcı problem çözme görevleri arasında verilen farklı türde araları karşılaştırdı. Zihnin dolaşmasına fırsat veren düşük zorluktaki bir etkinliğin bazı görevlerde sonraki performansı iyileştirebildiği görüldü. Bu bulgu araların yararlı olabileceğini düşündürüyor; ancak her düşünce dağılmasının iyi fikir üreteceğini kanıtlamıyor. Deneydeki belirli yaratıcılık ölçümleri ile bir roman yazmak veya büyük bir proje geliştirmek aynı süreç değil.

Ara vermek ile kaçmak arasındaki fark
Bir problemden kısa süre uzaklaşmak kimi zaman işe yarayabilir. Fakat her zorlandığında telefonu açıp saatlerce başka içeriklere dalmak aynı şey değil. Ara, geri döneceğin bir sorunun parçası olmalı. Hangi noktada takıldığını küçük bir notla belirlemek yararlı: 'İkinci bölüm için iki alternatif başlık gerekiyor.' Sonra kısa bir yürüyüş yapıp geri dönebilirsin. Böylece zihnin başka yerdeyken de hangi problemi çözmeye çalıştığın bellidir.

Yaratıcılık yalnız ilham değil
İyi fikirlerin ortaya çıkması için çoğu zaman konuya önceden emek vermek gerekir. Hiç malzeme toplamadan yalnız yürümek, karmaşık bir sorunun çözümünü garanti etmez. Yazarın okudukları, tasarımcının denemeleri, mühendisin hesapları yeni bağlantılar için zemin hazırlar. Ara vermek bu birikimin yerine geçmez; onu farklı biçimde kullanmaya yardımcı olabilir. 'İlham gelmedi' diye kendini yargılamak yerine hangi hazırlığın eksik olduğuna bakmak da önemlidir.

Günlük hayatta küçük bir uygulama
Zor bir konu üzerinde yirmi dakika çalış. Tam olarak nerede takıldığını bir cümleyle yaz. Sonra beş ya da on dakika düşük dikkat isteyen güvenli bir işle uğraş. Geri geldiğinde yeni ihtimalleri listele. İlk fikri hemen doğru kabul etme, sınamaya devam et. Bu yöntem kendine göre denenecek bir çalışma düzenidir; herkes için sabit bir reçete değil. Bazı işler uzun kesintisiz odaklanma gerektirir, bazıları kısa aralarla daha iyi ilerler.

Bulaşıkları yıkarken gelen fikir
Saatlerdir çözemediğin bir tasarım problemi var. Masadan kalkıp kısa bir yürüyüşe çıktın; zihnin serbestçe dolaşırken farklı bir bağlantı aklına geldi. Bu deneyim birçok insana tanıdık gelebilir. Araştırmacılar bazı koşullarda kolay bir görev sırasında zihnin serbest dolaşmasının daha sonra yaratıcı çözümü destekleyip desteklemediğini inceledi. Ancak “Dikkatini dağıtırsan her sorun çözülür” sonucu çıkmaz. Bazı problemler bilgi, yoğun çalışma ve dikkat ister. Serbest düşüncenin değerini, çabanın yerine geçen sihirli bir yöntem gibi görmek yanlış olur.

Mola ile kaçınmayı ayırmak
Bir işe başlayınca sürekli telefon açmak ve sosyal medyada uzun süre gezinmek, rahatlatıcı bir mola olmak zorunda değildir. Mola sonrasında işe dönemiyorsan yeni bir dikkat yükü eklemiş olabilirsin. Kısa yürüyüş, pencereden bakmak veya hafif bir ev işi yapmak kimi kişilerde düşünceye alan açabilir. Fakat bunun etkisi herkes için aynı değildir; süre ve görevin türü önemlidir. Örneğin tehlikeli makine kullanırken serbestçe dalıp gitmek uygun değildir. Yaratıcılıkla güvenliği aynı sepete koymamalısın.

Yaratıcı düşüncede fikir üretmekle fikirleri değerlendirmek de farklı aşamalardır. Bir öneri yürüyüş sırasında aklına gelir, fakat işe yarayıp yaramadığını masada sınaman gerekir. “Aklıma geldi, demek ki doğrudur” şeklinde düşünme. Not al, küçük örnek dene, eleştirel gözle değerlendir. Serbest çağrışım zihne seçenek sunabilir; iyi sonuca ulaşmak için o seçenekler üzerinde dikkatli çalışmak gerekir. Düşünmeye verilen ara, düşünme sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Yaratıcı işe başlayan birinin mola vermekten kaçınması da mümkündür: “Masadan kalkarsam tembel olurum.” Oysa dinlenme kimi görevlerde yeniden odaklanmayı kolaylaştırabilir. Ancak mola sırasında gelen bütün fikirleri parlak sanmamak gerekir. Yeni öneriyi not ettikten sonra onu gerçek şartlarda sınamak, gerekirse başkasından görüş almak önemlidir. Yaratıcılık yalnız hayal gücü değil değerlendirme ve düzenleme sürecidir. Belli bir iş için sürekli yeni fikir üretip hiçbirini tamamlayamıyorsan başka tür bir çalışma düzenine ihtiyaç duyabilirsin. Serbest düşünce ile planlı emek birbirini dışlamaz.

Dikkatin dağılmasını romantikleştirme
Sürekli ertelenen işler, yoğun kaygı veya belirgin dikkat güçlüğü kişinin hayatını zorlayabilir. Bunları 'Yaratıcı olduğum için' diye geçiştirmek uygun değil. Aynı şekilde bir anlık dalgınlığı da hastalık işareti sanmamalıyız. Yaşamı belirleyen şey dikkatin hiç dağılmaması değil, gerektiğinde geri dönebilmektir. Yaratıcı anlar ile sorumlulukları tamamlamak arasındaki denge kişiye, işe ve koşullara göre değişir.

Bazı iyi fikirler masanın başında değil, masadan kalktıktan sonra gelir. Ama asıl önemli olan geri döndüğünde o fikri sınayabilmen. Zihin yolunu değiştirebilir; çalışmanın devamı yine sana kalır.