Sosyal medya anlatıları neden bu kadar çekici?
Travma (trauma; Almanca: Trauma), gündelik dilde çok geniş kullanılan bir sözcük. Kısa videolar, bir cümlelik açıklamalarla karmaşık deneyimlere ad koymayı kolaylaştırıyor: “Sürekli özür diliyorsan travman var”, “bedenin her şeyi saklıyor” veya “anını hatırlamıyorsan bastırmışsındır” gibi. Bu sözler duygusal olarak etkileyici olabilir, fakat kişinin geçmişi ve mevcut durumu hakkında kesin bilimsel hüküm vermez.
Bir davranışın birçok açıklaması bulunabilir. Çekingenlik, uykusuzluk, maddi baskı, öğrenilmiş alışkanlık veya geçici stres, tek bir travma hikâyesiyle açıklanamaz. Bu, yaşanan acıyı küçümsemek değil, bir davranışı tek nedene bağlamamaktır.
Mit: “Travma yaşayan herkes aynı belirtiyi gösterir”
Travmatik olaylar sonrasında kişiler yoğun korku, irkilme, kaçınma, uyku güçlüğü, duygusal uyuşma veya tekrar eden anılar yaşayabilir. Bazıları ise farklı tepkiler gösterir. Belirti yokluğu otomatik olarak hiçbir şey yaşanmadığını; belirti varlığı da belirli bir olayın kesin gerçekleştiğini kanıtlamaz.
Ehlers ve Clark'ın 2000 modeli, bazı kişilerde yaşanan olayın halen süren bir tehdit gibi algılanmasının belirtilerin devamıyla ilişkili olabileceğini tartışır. Bu model açıklayıcı bir çerçevedir; yalnızca video izleyerek kendimize veya başkasına tanı koymanın aracı değildir.
Mit: “Travma belleği daima parçalıdır”
Bellek, kamera kaydı gibi her ayrıntıyı aynı netlikte saklamaz. Travmatik yaşantıların hatırlanma biçimi de tek tip değildir. Brewin'in 2014 derlemesi algısal bellek, olayın zamansal bağlamı ve istemsiz hatırlamalar arasındaki ilişkileri ele alır. Araştırma alanında farklı modeller ve tartışmalar bulunduğunu unutmamak gerekir.
Bu nedenle “anı bulanık, kesin travma” veya “olayı ayrıntılı anlatabiliyor, demek ki travma değil” gibi çıkarımlar güvenilir değildir. Bir kişinin kendi anısını anlatırken duraksaması, hatırlamadığı boşluğu kesin bir hikâyeyle doldurmak için gerekçe oluşturmaz. Özellikle başkasının anısını yönlendirici sorularla “geri getirmeye” çalışmak sakıncalı olabilir.
Mit: “İyileşmek için her şeyi yeniden anlatmak şart”
İnternette karşılaşılan bazı içerikler herkese aynı duygusal yüzleşme egzersizini önerir. Oysa travma ile ilgili profesyonel değerlendirme, kişinin güvenliği, mevcut işlevleri, tercihi ve ihtiyacı gözetilerek yapılır. Kendi başına yoğun anı canlandırmaya zorlanmak her durumda uygun değildir. Bir yakının “anlatırsan rahatlarsın” diyerek baskı kurması da destekleyici olmayabilir.
Daha güvenli bir yaklaşım, kişinin neyi paylaşmak istediğine saygı göstermek ve yardımın sınırlarını bilmektir. Kriz içindeki birinden ayrıntılı hikâye talep etmek yerine mevcut güvenlik ve ihtiyaçlarıyla ilgilenmek daha önemlidir.
Kaynak okuryazarlığı için kontrol soruları
Bir videoda kullanılan kavram klinik tanı mı, kuramsal açıklama mı, gündelik benzetme mi? Söylenen iddianın arkasında bir araştırma var mı? Araştırma sonuçları herkes için mi, belirli bir grupta mı geçerli? Bu sorular, travma hakkında öğrenirken etkileyici ama doğrulanmamış hikâyelerden ayrılmayı sağlar.
Kişinin travmayla ilişkili olabilecek belirtileri günlük yaşamını belirgin etkiliyorsa yetkin bir ruh sağlığı uzmanından değerlendirme istemesi uygun olabilir. Acil güvenlik tehlikesinde Türkiye'de 112 aranabilir. Bu yazı tanı veya kişiye özel tedavi önerisi içermez.
“Beden her şeyi hatırlar” ifadesi nasıl okunmalı?
Bedensel belirtiler ve stres tepkileri arasında ilişkiler bulunabilir; ancak bu, bir bedensel hissin geçmişte yaşanmış belirli bir olayı doğruladığı anlamına gelmez. Bir kişinin kalbinin hızlanması pek çok nedenle gerçekleşebilir. “Bu tepkin varsa geçmişte kesin şu travma oldu” iddiası, bilimsel kanıtın sağlayamayacağı bir kesinlik taşır.
Psikolojik kavramların mecaz olarak kullanılmasıyla doğrudan tanı koyma arasında fark vardır. Bir video duygusal bir yaşantıyı tarif etmek için “beden belleği” ifadesini seçebilir; bu, ayrıntılı biyolojik açıklamanın kanıtlandığı anlamına gelmez. İzleyicinin bu ayrımı görebilmesi önemlidir.
Paylaşım ve uzman yardımı birbirine karıştırılmamalı
Bir kişinin deneyimini çevrimiçi anlatması dayanışma sağlayabilir, ancak yorumlarda paylaşılan kişisel hikâyeler bilimsel veri ya da teşhis değildir. Bir başkasının deneyimine benzemek, aynı tanıya veya aynı müdahaleye ihtiyaç duyulduğunu göstermez. Özellikle ağır belirtilerde internette bulduğu listeye göre kendine tanı koymak yerine uzman değerlendirmesi almak daha güvenilir bir yoldur.
İçerik üretenlerin “şu beş işaretin varsa kesin travman var” türü kesin hükümlerden kaçınması gerekir. Bilimsel metin, kişinin yaşantısını küçümsemeden belirsizliğin nerede başladığını ve hangi bilgiye sahip olmadığımızı dürüstçe gösterebilmelidir.
Araştırma başlığıyla kişisel hikâye aynı kanıt değildir
Bir video, travma sonrası belirtiler üzerine yapılan bir çalışmanın başlığını paylaşabilir. Ancak çalışma belirli bir örneklemde, belirli ölçüm araçlarıyla yürütülmüş olabilir. Bulguları “herkes böyledir” diye sunmak yöntem sınırlarını aşar. Araştırmanın katılımcıları, karşılaştırma grubu ve sonuçların neyi ölçtüğü bilinmeden güçlü bir genelleme yapmak doğru değildir.
Yorum bölümündeki insanların birbirlerine tanı koyması da ayrı bir risktir. Deneyim paylaşımı destek sağlayabilir; fakat benzer duygu yaşayan iki kişinin aynı geçmişi veya aynı klinik durumu olduğu anlamına gelmez. Bilimsel okuryazarlık, “Bu bulgu beni ilgilendirebilir” ile “Bu bulgu benim hakkımda kesin hüküm veriyor” cümlelerini ayırabilmektir.
İlgili okumalar
Her kötü deneyim travma mıdır?
Gündelik dilde travma çok geniş anlamlarda kullanılıyor. Klinik araştırmalarda travmatik olay, belirtiler ve tanı ölçütleri daha özel biçimde değerlendirilir. Bir yaşantının ağır olması kişiye uzaktan tanı koymak için yeterli değildir; yaşantı küçümsenmemeli, fakat terimler dikkatle kullanılmalıdır.
Travma anılarının mutlaka bastırıldığı doğru mu?
Hayır. Travmatik yaşantıdan sonra bellek tepkileri çok çeşitli olabilir. İstemsiz imgeler, kaçınma, bazı ayrıntıları hatırlamakta güçlük veya canlı anılar yaşanabilir. Bunların hiçbiri tek başına “bastırılmış anı” veya belirli bir olayın kanıtı sayılmaz.
Kaynaklar
- Ehlers, A. ve Clark, D. M. (2000). A cognitive model of posttraumatic stress disorder. Kaynağa ulaş
- Brewin, C. R. (2014). Episodic memory, perceptual memory, and their interaction: foundations for a theory of posttraumatic stress disorder. Kaynağa ulaş
Acil güvenlik riski veya kendine zarar verme tehlikesi varsa Türkiye’de 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın.