Travma kelimesinin kapsamı
Psikolojik travma (psychological trauma; Almanca: psychisches Trauma), kişinin tehdit edici veya çok sarsıcı bir yaşantıyı nasıl deneyimlediği ve bunun ardından hangi etkilerin ortaya çıktığıyla ilişkili geniş bir kavramdır. Olayın niteliği önemlidir; ancak yalnız olay adını bilerek kişinin sonrasında neler yaşayacağını kestiremeyiz. İnsanların biyolojik, psikolojik ve sosyal koşulları ile sahip oldukları destek kaynakları farklıdır.
Günlük dilde “Bugün çok travmatize oldum” sözü bazen yalnız zorlanmayı anlatır. Bu kullanım klinik anlamdaki travmatik stresle karışabilir. Birine “Sen travmalısın” demek de gözleme dayanan tanı değildir. Daha iyi yaklaşım, yaşantıyı kişinin kendi sözleriyle anlatmasına alan açmak ve gerekiyorsa profesyonel değerlendirmeyi teşvik etmektir.
Her kötü deneyim travma mıdır?
Kırıcı bir yorum, işte zor bir gün ya da hayal kırıklığı yaşayan herkes travmatik stres geliştirmez. Bununla birlikte “Başkaları daha kötüsünü yaşadı” demek kişinin acısını ölçmenin güvenilir yolu değildir. Aynı koşulların farklı kişiler üzerinde farklı etkileri olabilir. Olayın ağırlığına ilişkin dışarıdan kesin sıralama yapmak yerine yaşantının güvenlik duygusu, uyku, ilişkiler ve gündelik işlev üzerindeki etkileri önem taşır.
Çocuklukta tekrarlayan şiddet veya ihmalle ilgili araştırmalar, yoğun ve uzun süreli stresin gelişimsel riskler yaratabileceğini göstermiştir. CDC, olumsuz çocukluk yaşantılarının gelecekteki sağlık ve yaşam koşullarıyla ilişkili olabileceğini açıklıyor. Riskin artması, belirli bir kişinin geleceğinin kaçınılmaz biçimde olumsuz olacağı anlamına gelmez.
Travma sonrası tepkiler nasıl görünebilir?
Bazı kişilerde olayı hatırlatan seslere karşı irkilme, uyku güçlüğü, sürekli tetikte olma, rahatsız edici anılar veya kaçınma görülebilir. Başka kişilerde dikkat dağınıklığı, kopukluk hissi ya da ilişkilerden uzaklaşma ön plana çıkabilir. ABD Ulusal PTSD Merkezi, travma sonrasında birçok stres tepkisinin görülebileceğini; bu tepkilerin tek başına travma sonrası stres bozukluğu anlamına gelmediğini vurgular.
Tepkilerin ne kadar sürdüğü, nasıl değiştiği, kişinin günlük yaşamını ne ölçüde etkilediği ve başka açıklamaların bulunup bulunmadığı değerlendirmede önemlidir. Bedensel yakınmalar da farklı sağlık nedenlerine bağlı olabilir. İnternette bir belirti listesiyle eşleşmek, klinik değerlendirmeyle eşdeğer değildir.
Travma ve travma sonrası stres bozukluğu aynı değil
Travmatik bir olay yaşamak ile travma sonrası stres bozukluğu (post-traumatic stress disorder; Almanca: posttraumatische Belastungsstörung) tanısı almak farklı konulardır. Tanı, belirli ölçütlerin yetkin bir profesyonel tarafından değerlendirilmesini gerektirir. Travma yaşamış her kişiye otomatik tanı koymak hem bilimsel açıdan hatalı hem de kişiyi gereksiz bir etiketle tanımlayıcıdır.
Benzer biçimde bir davranışın kökenini yalnızca geçmiş travmaya bağlamak doğru olmaz. Birinin sessiz olması, yakınlıktan uzak durması veya öfkelenmesi çok sayıda etkenle ilişkili olabilir. Çevrenin en yararlı rolü meraklı ama müdahaleci olmayan bir tutumla dinlemek, mahremiyete saygı göstermek ve güvenliği önemsemektir.
Konuşmak zorunda mıyım?
Travmatik deneyimden sonra herkes hemen ayrıntılı anlatmak istemez. Zorlayarak olayın bütün detaylarını aldırmaya çalışmak güvenli bir destek yaklaşımı değildir. Kişi neyi, kiminle ve ne zaman paylaşacağı üzerinde söz sahibi olmalıdır. Bir yakınının “Konuşmak istersen buradayım, istemezsen de yanında kalabilirim” demesi, zorlayıcı sorgulamadan daha saygılı bir kapı açabilir.
Bir internet günlüğü de özel ayrıntıları paylaşmaya zorlamamalıdır. Mahremiyet için verinin nerede tutulduğu, kimlerin eriştiği ve silme seçenekleri anlaşılır olmalıdır. Kullanıcı bir olayın ayrıntılarını yazmadan yalnız bugünkü ihtiyaçlarını veya destek arama seçeneklerini not etmeyi tercih edebilir.
Ne zaman yardım aranmalı?
Zorlayıcı anılar, uykusuzluk, kaçınma, yoğun irkilme veya kopukluk hissi sürüyor ve yaşamı belirgin etkiliyorsa yetkin bir ruh sağlığı uzmanından değerlendirme istemek uygun olabilir. Güvenlik tehdidi devam ediyorsa öncelik fiziksel güvenliğin sağlanmasıdır. Acil tehlike, yaralanma veya kendine zarar verme riski varsa Türkiye’de 112 aranmalıdır.
Travmayı açıklarken amaç kişiye bir hikâye dayatmak değil, yaşadığını anlamlandırabileceği güvenilir kavramlar sunmaktır. İyileşme tek çizgide ilerlemek zorunda değildir; fakat bu cümle kimsenin destek almadan tek başına dayanmak zorunda olduğu anlamına da gelmez.
Bir olayı hatırlamak ile bir tanı almak farklıdır
Kimi insanlar üzücü bir olayı belirgin ayrıntılarla hatırlarken kimileri parçalı ya da belirsiz anılar bildirebilir. Belleğin işleyişi kişiden kişiye ve koşullara göre değişir. Tek bir anı biçiminden travma tanısı çıkarmak güvenilir değildir. “Olayı çok net anlatıyorsa etkilenmemiştir” veya “Hatırlamıyorsa kesin travma vardır” türü karşıt varsayımlar da aynı nedenle sorunludur.
Bir kişinin geçmişini bilmek, şimdiki tüm davranışlarının nedenini açıklamak anlamına gelmez. Örneğin toplantılarda sessiz kalan bir çalışan çekingen olabilir, o gün yorgun olabilir veya çalışma ortamını güvensiz buluyor olabilir. İnternetten öğrenilen travma kavramlarını insanlara gelişigüzel uygulamak yerine, kişinin kendi açıklamasına ve bağlama öncelik verilmelidir.
Destek verenlerin dilinde dikkat edilmesi gerekenler
Destek verirken “Bunu yaşadığın için artık böyle olacaksın” demek kaderci bir anlam taşıyabilir. Öte yandan “Bunları kafana takma” demek de yaşanan güçlüğü küçümser. Gerçekçi bir dil, zor deneyimlerin etkileri olabileceğini kabul ederken kişinin geleceği hakkında kesin yargı üretmez. Yardım isteyen biri için seçenekleri anlatmak, neye ihtiyacı olduğunu dinlemek ve güvenli koşulları gözetmek daha uygundur.
Travmatik yaşantılarını anlatan kişilerin anlatımını eğlence, merak veya içerik üretimi için kullanmamak gerekir. Rızası olmadan ayrıntıları paylaşmak mahremiyet ihlalidir. Sitedeki topluluk ve günlük alanları için de bu ilke geçerlidir: Kullanıcı bir deneyimi paylaşmaya zorlanmamalı; yorumlarda tanı koyma, suçlama ve ifşa girişimlerine karşı açık moderasyon kuralları bulunmalıdır.
Her zor yaşantı travma mıdır? Hayır. Zorluğun etkisi kişiden kişiye değişebilir; günlük bir güçlük ile klinik açıdan travmatik stres aynı değildir.
Travma yaşayan herkeste PTSD olur mu? Hayır. Travmatik olay sonrası zorlayıcı tepkiler yaşanabilir, ancak bunlar tek başına PTSD tanısı anlamına gelmez.
Yakınım yaşadığını anlatmak istemiyorsa ne yapmalıyım? Zorlamadan dinlemeye hazır olduğunuzu göstermek ve güvenli destek seçenekleri sunmak daha uygun olabilir.