Tetiklenme sözcüğü neden bu kadar sık duyuluyor?
Tetiklenme (triggering) ifadesi sosyal medyada rahatsız edici bir sözden eski bir travmanın hatırlanmasına kadar çok farklı olaylar için kullanılıyor. Günlük kullanımın genişlemesi anlaşılır olsa da bilimsel açıklamada bazı ayrımlar gereklidir. Bir konuşmadan hoşlanmamak ile geçmişteki ağır bir yaşantıyı anımsatan bir ses karşısında yoğun korku hissetmek aynı olgu değildir. Her iki deneyim de önemsenebilir, ancak kullanılan sözcüğün kapsamı farklıdır. Kavramı kesin kişilik veya tanı etiketi yerine deneyimi anlamaya yardımcı bir açıklama olarak düşünmek daha güvenilir olur.
ABD Ulusal PTSD Merkezi, travma hatırlatıcılarının belirli kişiler, yerler, sesler, kokular ve durumlarla ilişkili olabileceğini açıklar. Bir kişi benzer bir görüntüyle karşılaştığında geçmiş olayın duygusal etkisini yeniden yoğun hissedebilir. Fakat bu tepkinin biçimi ve şiddeti herkeste aynı değildir. Bazı kişiler bedensel uyarılma, bazıları kaçınma, bazıları da beklenmedik bir üzüntü fark edebilir. Bu nedenle dışarıdan gözlenen tek bir davranıştan geçmişte ne yaşandığı çıkarılamaz (VA, Trauma Reminders).
Hatırlatıcı, rahatsızlık ve sınır ihlali aynı değildir
Üç örnek düşünelim. Birinci kişi yüksek sesli bir tartışmadan hoşlanmıyor çünkü bu ortamı yorucu buluyor. İkinci kişi belirli bir siren sesinde geçmişte yaşadığı tehlikeli olayın görüntülerini hatırlıyor ve bedeni yoğun alarm veriyor. Üçüncü kişi ise kendisine hakaret edildiğinde öfkeleniyor. Bunların hepsini “tetiklendim” diye anlatmak konuşma dilinde mümkün olsa da yaşantının niteliğini ayırt etmek önemli olabilir. İkinci örnekte belirli bir travma hatırlatıcısı söz konusu olabilir; üçüncüde mevcut bir sınır ihlali yaşanıyor olabilir.
Bir deneyime doğru ad vermek onun gerçekliğini azaltmaz. “Bu söz beni incitti” demek bazen “Tetiklendim” demekten daha anlaşılırdır. “Bu mekân bir olayı hatırlatıyor ve yoğun korku yaşıyorum” cümlesi ise yaşantının başka bir yönünü belirtir. İfadelerimizi somutlaştırmak, karşımızdaki kişinin neye ihtiyaç duyduğumuzu tahmin etmek zorunda kalmasını azaltabilir.
Tepki neden beklenmedik bir zamanda ortaya çıkabilir?
Hatırlatıcılar her zaman bilinçli biçimde beklenmez. Koku, tarih, hava durumu veya bir haber görüntüsü daha önce yaşanmış bir olayla ilişki kurabilir. VA'nın yıldönümü tepkileri açıklamasında, travmatik olayla ilişkili tarihlerde artan sıkıntı ve anımsama deneyimlerinden söz edilir. Fakat yıldönümünde duygulanmak tek başına hastalık belirtisi değildir. Olayın kişi için anlamı, önceki yaşantılar, o günkü koşullar ve sosyal destek değişkenlik gösterebilir.
Sosyal medyada sık kullanılan “Bütün tetikleyicilerden kaçınmalısın” veya “Tetiklenmek iyileşmenin kanıtıdır” gibi kesin hükümler bilimsel bilgiyle uyuşmayabilir. Bir kişinin nasıl destekleneceği, yaşantının niteliğine ve klinik duruma göre değerlendirilmelidir. Bu yazı herhangi bir maruz bırakma, terapi veya müdahale planı sunmaz; çünkü travmayla ilişkili yoğun tepkiler kişiye özel güvenlik ve uzmanlık gerektirir.
Başkası tetiklendiğini söylediğinde
Önce sözcüğün ne anlama geldiğini tahmin etmek yerine kişinin neye ihtiyaç duyduğunu anlamaya çalışın. “Konuyu değiştirmemi ister misin?” veya “Bir süre ara vermek iyi gelir mi?” gibi açık sorular kullanılabilir. Yalnızca merak ettiğiniz için yaşantının bütün ayrıntılarını anlatmasını istemek uygun olmayabilir. Mahremiyet, güvenli konuşma ve kişinin kendi hızına saygı önem taşır. Destek sunarken kişinin yerine karar vermemek, iyi niyetle yapılan baskıyı azaltabilir.
Bir başkasının yaşantısını sorgulamak için “Gerçekten travman var mı?” sorusunu kullanmak da, her rahatsızlığı kesin klinik belirti kabul etmek de doğru değildir. Tepkileri anlamak ile uzaktan tanı koymak arasındaki çizgiyi korumak gerekir. Kişinin belirtileri günler veya haftalar boyunca ağırlaşıyor, uykuyu, işi veya ilişkileri belirgin etkiliyorsa yetkin ruh sağlığı uzmanından yardım istemek uygun olabilir. Acil tehlike veya ağır güvenlik riski varsa Türkiye'de 112 aranmalıdır.
Kavramı daha iyi kullanmak için
Kendinize şu üç soruyu sorabilirsiniz: Yaşadığım şey mevcut bir olaya tepki mi, yoksa geçmişi çağrıştıran bir hatırlatıcı mı? Hangi belirtileri fark ettim ve ne kadar sürdüler? Bu deneyimi başkasına anlatırken hangi kelimeler daha somut olur? Yanıtlar teşhis amacı taşımaz. Dil ne kadar kesin ve kişisel gözleme bağlı olursa, hem kendimizi hem karşımızdakini yanlış etiketleme olasılığı o kadar azalabilir.
İçerik uyarıları ve sosyal medya dili
Bir paylaşımın başına “tetikleyici içerik” yazmak, tüm okuyucuların aynı tepkiyi vereceğini bildirmez. Böyle bir uyarı, bazı kişilere görmek istemedikleri ayrıntıyı önceden fark etme imkânı sunabilir. Ama hangi görselin, cümlenin veya tarihin hangi kişi için zorlayıcı olacağını bütünüyle öngörmek mümkün değildir. İçerik üreticilerinin bu terimi her rahatsız edici başlık için sansasyon aracı hâline getirmemesi gerekir. Benzer biçimde okuyucunun zorlandığı bir konuyu “çok hassassın” diye küçümsemek de iyi iletişim değildir. Somut tanımlamalar daha yararlıdır: “Bu yazı ölüm, şiddet veya kaza anılarına ilişkin açıklamalar içeriyor.” Böyle bir dil okuyucunun seçim yapmasına yardımcı olurken herhangi bir klinik tepkiyi garanti etmez. Kişisel deneyimin niteliğini yine kişi ve gerektiğinde uzman birlikte değerlendirir.
Rahatsız olduğum her şey tetikleyici midir?
Hayır. Gündelik rahatsızlık, kırgınlık, hoşnutsuzluk ve travma anımsatıcısına verilen tepki aynı kavram değildir. Bir olayın kişide hangi deneyimi harekete geçirdiği ve hangi bağlamda yaşandığı önemlidir.
Tetiklenmek PTSD tanısı olduğunu mu gösterir?
Hayır. Travma hatırlatıcılarıyla karşılaşan kişiler farklı yoğunluklarda tepkiler verebilir. Tanı, yalnız bir tetikleyici tanımlanarak konmaz; belirtiler, süre, işlevsellik ve diğer olası açıklamalar yetkin uzman tarafından birlikte değerlendirilmelidir.
İlgili okumalar
Kaynaklar
- U.S. Department of Veterans Affairs, National Center for PTSD. Trauma Reminders: Triggers. Kaynağa git
- U.S. Department of Veterans Affairs, National Center for PTSD. Trauma Reminders: Anniversaries. Kaynağa git