“Canım sıkılınca bir şeyler atıştırıyorum” demekle duygusal yeme (emotional eating; Almanca: emotionales Essen) örüntüsüne ilişkin kapsamlı bir değerlendirme aynı şey değildir. Yemek, yalnız biyolojik açlıkla ilgili değildir; kültür, keyif, sosyal birliktelik ve alışkanlıklarla da bağlantılıdır. Bazen duygular yeme davranışını etkileyebilir. Ancak tek bir atıştırmadan kişinin sağlık durumu, iradesi veya psikolojik özellikleri hakkında hüküm verilemez.
Açlık ve duygu arasında nasıl bir ilişki olabilir?
Fiziksel açlık, öğün düzeni, uyku, stres, ulaşılabilir yiyecekler ve bedensel koşullarla değişebilir. Duygular da kimi zaman iştahı artırabilir, kimi zaman azaltabilir. Bir kişi yoğun bir günün ardından tatlı isteyebilir; başka biri gerginken yemek düşünmekte zorlanabilir. Bu farklılıklar tek başına bir bozukluk anlamına gelmez.
Yeme davranışını yalnız “duygusal” ya da yalnız “fiziksel” diye iki kutuya ayırmak çoğu zaman gerçeği basitleştirir. İnsanlar aynı anda hem aç olabilir hem de bir yiyeceğin verdiği rahatlık veya tanıdıklık hissini arayabilir.
Araştırma ne gösteriyor, ne göstermiyor?
Evers, Stok ve de Ridder’in 2010 çalışmaları, duyguların nasıl düzenlendiğinin belirli deney koşullarında rahatlatıcı yiyecek tüketimiyle ilişkili olabileceğini inceledi. Bazı koşullarda bastırma stratejisi daha fazla tüketimle bağlantılı bulundu. Bu sonuç, her duygusal zorlanmanın otomatik olarak yeme artışı doğurduğunu veya herkesin aynı tepkiyi verdiğini kanıtlamaz.
Başka bir çalışmada Evers ve arkadaşları, insanların kendilerini “duygusal yiyici” olarak tanımlaması ile davranış ölçümleri arasındaki sorunları tartıştı. Bu nedenle tek bir internet anketinden kesin kişisel sonuçlar çıkarmak uygun değildir. Araştırmaların örneklemi, ölçme yöntemi ve sınırları, bulguların günlük yaşama taşınmasında önemlidir.
Yeme davranışını yargılamadan gözlemlemek
Yemekten önce “Ne zamandır yemek yemedim?”, “Şu an ne hissediyorum?”, “Bunun dışında başka neye ihtiyacım var?” diye düşünmek deneyimi anlamaya yardımcı olabilir. Bunlar kontrol listesi veya diyet kuralı değildir. Açlığı bastırmak, yiyecekleri yasaklamak, kaloriyi takıntılı biçimde izlemek veya suçluluk yaratmak amaçlanmamalıdır.
Örneğin uzun bir toplantıdan sonra yoğun şekilde yemek istemenin nedeni yalnızca üzüntü değildir; gün içinde yeterince beslenmemiş olmak da rol oynayabilir. Bazen ikisi birlikte bulunur. Kendi bedeninizle ilgili gözlemler, ahlaki bir başarı/başarısızlık puanı değildir.
“İrade sorunu” açıklaması neden eksik kalır?
Yeme davranışına uyku, stres, ekonomik koşullar, aile düzeni, çevre, kültürel normlar ve sağlık sorunları gibi etkenler katkıda bulunabilir. İnsanları “iradesiz” diye etiketlemek hem bilimsel bakımdan yetersiz hem de damgalayıcıdır. Belirli yiyeceklere yönelmek bir karakter testi değildir.
Duygusal rahatlık aramak insani bir deneyimdir. Önemli olan, kişinin bu davranışla ilgili zorlanma yaşayıp yaşamadığı ve başka belirtilerin bulunup bulunmadığıdır. Ara sıra keyif için yemek ile tekrarlayan ve yoğun sıkıntı yaratan davranışlar aynı bağlamda ele alınmaz.
Ne zaman profesyonel destek düşünülmeli?
Yeme davranışı belirgin kaygı, kontrol kaybı duygusu, yoğun suçluluk, bedensel sağlık riski veya günlük yaşamda ciddi zorlanmaya yol açıyorsa uygun sağlık profesyoneline başvurmak önemlidir. Yeme bozuklukları yalnız dış görünüşe bakılarak anlaşılamaz.
Bu yazı diyet, kalori kısıtlaması veya tedavi planı önermez. Günlüğe yazılan kişisel beslenme bilgileri de mahrem sağlık verisi olabileceğinden güvenli saklama ve gizlilik koşulları açıklığa kavuşturulmalıdır.
Yeme deneyiminde sosyal bağlam
Doğum günü pastası yemek, kalabalık bir sofrada daha uzun oturmak veya sevilen bir yemeğin anılarla bağlantılı olması yemeğin sosyal ve duygusal yanlarıdır. Bunları başlı başına sorun diye adlandırmak gerekmez. Yemekle duyguların ilişkisi yalnız zor anlarda değil, sevinç, kutlama ve yakınlık anlarında da görülebilir.
Bu nedenle kişinin ne yediğine değil, bunun hayatında nasıl bir yer tuttuğuna ve rahatsızlık yaratıp yaratmadığına odaklanmak daha anlamlıdır. Yargılayıcı dil kişinin yeme deneyimini konuşmasını zorlaştırabilir.
Kişiye özel yorum neden zor?
Bir kişi stresliyken daha sık atıştırdığını söyleyebilir; bu öz bildirim, gözlenen tüketim davranışıyla her durumda örtüşmeyebilir. Evers ve arkadaşlarının ölçme çalışmalarının tartıştığı önemli noktalardan biri budur. Araştırmada kullanılan ölçek, deney ve gündelik yaşam gözlemi farklı sonuçlar verebilir.
Bu yüzden yalnız kısa testlere dayanarak birinin “duygusal yiyici” olduğunu kesinleştirmekten kaçınmak gerekir. Yeme davranışı ve psikolojik süreçler uzman değerlendirmesi gerektirecek kadar karmaşık olabilir.
İyi niyetli ama sakıncalı öğütler
“Kendini tut”, “Mutlu olunca yemek yeme”, “Bu yiyecekler kötü” gibi ifadeler sorunu açıklamak yerine utanç ve gizleme davranışlarını güçlendirebilir. Özellikle yeme ile ilişkili yoğun sıkıntı yaşayan kişiler için bedene ve yiyeceğe ilişkin ahlaki yargılardan uzak durmak önemlidir.
Yardım ararken bir diyet veya egzersiz vaadiyle bütün duygusal sorunların çözüleceği iddiasına temkinli yaklaşılmalıdır. Sağlık profesyonelleri gereken durumlarda bedensel ve ruhsal etkenleri birlikte değerlendirir.
İlgili okumalar
- Yeme ile İlişki — Konu Merkezi
- Açlık ve duyguyu ayırt etmek
- Psikolojik ölçek sonucu teşhis sayılır mı?
Tatlı istemek duygusal yeme midir?
Tek başına hayır. Fiziksel açlık, alışkanlık, zevk, sosyal koşullar veya duygular birlikte etkili olabilir.
Duygusal yeme iradesizlik anlamına mı gelir?
Hayır. Bu açıklama davranışın bedensel, psikolojik ve çevresel etkenlerini görmezden gelir.
Bir test bana duygusal yiyici olduğumu kesin söyler mi?
Hayır. Öz bildirim ölçekleri farklı deneyimleri sınırlı biçimde ölçer; kişisel veya klinik değerlendirme yerine geçmez.
Evers, C.; Stok, F. M.; de Ridder, D. T. D. (2010). Feeding your feelings: Emotion regulation strategies and emotional eating. Kaynağa git
Evers, C.; de Ridder, D. T. D.; Adriaanse, M. A. (2009). Assessing yourself as an emotional eater: Mission impossible?. Kaynağa git