Ekrandaki puan size ne söyler?
Bir internet formunu tamamladınız. Ekranda sayısal sonuç çıktı ve altında “yüksek” yazıyor. İlk tepki, bu puanın hakkınızda kesin bir şey söylediğini düşünmek olabilir. Oysa psikolojik ölçek (psychological scale; Almanca: psychologische Skala), belirli bir özelliği veya yaşantıyı sistematik biçimde anlamak için geliştirilmiş ölçme aracıdır. Puan, ölçeğin tasarımına ve kullanıldığı topluluğa göre yorumlanır. Kişinin hayatını birkaç soruya indirgeyen nihai hüküm değildir. Puanın neye işaret ettiğini anlamadan “bende şu hastalık var” demek yanıltıcı olabilir.
Tarama, ölçme ve tanı arasındaki çizgi
Tarama (screening; Almanca: Screening) belirli belirtiler açısından değerlendirme ihtiyacını belirlemeye yardımcı olabilir. Klinik tanı ise öyküyü, belirtilerin seyrini, işlevselliği, olası başka açıklamaları ve gerektiğinde ek değerlendirmeleri kapsayan profesyonel bir süreçtir. Bir ölçekte yükselmiş puan almak, o ölçeğin hedeflediği yapıyla ilişkili yaşantıların bildirildiğini gösterebilir; bunun klinik tanı olduğu anlamına gelmez. Benzer biçimde düşük puan da her koşulda sorunsuzluk garantisi değildir.
Bir ölçekte hangi soruları sormalıyız?
Her testin adı bilimsel olsa bile ölçme özelliği güçlü değildir. Ölçek hangi amaçla geliştirilmiş? Sorular hangi yaş grubuna ve bağlama uygun? Türkçe uyarlaması yalnız sözcüklerin çevrilmesinden mi ibaret, yoksa geçerlik ve güvenirlik çalışmaları var mı? Ekranda görülen kesme puanı hangi katılımcılarla belirlenmiş? Sonuçların nasıl kullanılacağı açık mı? Bu sorular yanıtlanmadan bir puanın anlamı belirsiz kalır. Ölçeğin telif ve kullanım koşulları da değerlendirilmelidir; internette bulunması serbestçe yeniden yayımlanabileceği anlamına gelmez.
Geçerlik ve güvenirlik ne demektir?
Geçerlik (validity; Almanca: Validität), belirli amaçla yapılan puan yorumlarının ne ölçüde kanıtla desteklendiğiyle ilgilidir. Güvenirlik (reliability; Almanca: Reliabilität) ise puanların ölçme koşullarında ne kadar tutarlı olduğu sorusunu ele alır. Çok tutarlı bir araç yanlış özelliği ölçebilir; bu nedenle güvenirlik, tek başına yeterli değildir. Prinsen ve arkadaşlarının 2018 COSMIN kılavuzu, hasta bildirimi sonuç ölçümlerinin değerlendirilmesinde farklı ölçme özelliklerini sistematik biçimde incelemeyi önerir. Bu, yalnız bir katsayı görüp testin “mükemmel” olduğunu ilan etmememiz gerektiğini hatırlatır.
PHQ-9 örneğini nasıl okumalıyız?
PHQ-9, depresif belirtilerin şiddetini değerlendirmek amacıyla araştırılmış kısa bir ölçektir. Kroenke, Spitzer ve Williams'ın 2001 tarihli çalışması, belirli klinik ortamlarda ölçeğin geçerlik bulgularını raporladı. Ancak araştırmada bulunan performans değerleri her yaş, ülke ve kullanım ortamına otomatik aktarılmaz. Türkçe bir uygulama söz konusuysa ilgili Türkçe geçerlik kanıtı ayrıca kontrol edilmelidir; burada soru maddelerini veya kesme puanlarını yeniden yayımlamıyoruz. Bu örnek, bir ölçeğin yararlı olabilmesiyle tek başına tanı koymasının farklı olduğunu göstermek içindir.
Neden kişisel bağlam gereklidir?
Bir öğrenci sınav haftasında az uyumuş, son günlerde üzüntü yaşamış ve yoğun iş yükü altında olabilir. Bir başka kişi ise aynı maddelere benzer yanıtlar verdiği hâlde aylarca süren başka bir örüntü tarif edebilir. İki kişinin puanı benzer olsa bile profesyonelin araştıracağı sorular farklıdır. Kullanılan dil, belirtilerin süresi, günlük işlevler, bedensel sağlık koşulları ve yaşam olayları yorumda önem taşır. Ölçeğin verdiği rakam, değerlendirmeye eşlik eden bir veri olabilir; değerlendirmenin tamamı olamaz.
Sitedeki araçlar nasıl sunulmalı?
Psikoanaliz.net üzerinde günlük ve ruh hâli takibi özelliği, kişinin deneyimini gözlemlemesine yardımcı olan kişisel kayıt alanları olarak tanıtılmalı. Bunların bilimsel bir klinik ölçekmiş gibi sunulması doğru değildir. Her araçta hangi verinin kaydedildiği, kimlerin erişebildiği, ne zaman silinebildiği ve sonucun ne anlama gelmediği açıkça belirtilmelidir. Bir günlüğün düzenli tutulması bile tek başına ruhsal durum hakkında tanı vermez. Puan gösteren bir araç geliştirilecekse hak sahipliği, Türkçe geçerlik ve uygulama koşulları ayrıca doğrulanmalıdır.
Yüksek bir sonuç karşısında ne yapılabilir?
Tek bir sayı üzerinden paniğe kapılmak veya kendinize etiket yapıştırmak yerine ölçümün sınırını bilin. Endişe yaratan belirtiler sürüyorsa ya da günlük yaşamınızı belirgin zorluyorsa yetkin bir uzmana başvurmak uygundur. Özellikle kendine zarar verme düşünceleri veya acil güvenlik riski söz konusuysa Türkiye'de 112 Acil Çağrı Merkezi üzerinden acil yardım istenebilir. Çevrimiçi ölçüm, acil değerlendirmeyi geciktirmek için kullanılmamalıdır.
“Klinik olarak anlamlı” ne demektir?
Bir araştırma raporu, iki grup arasında istatistiksel fark bulunduğunu gösterebilir. Bu fark, bir kişinin gündelik yaşamı açısından önemli olacak büyüklükte olmayabilir. Ölçek puanı yorumlarken araştırmacıların “anlamlı değişim” için ne tanımladığı, ölçüm hatasının ne olduğu ve karşılaştırmanın kime yapıldığı önemlidir. İnternette sunulan bir test bunların hiçbirini açıklamıyorsa sonucu fazla kesin göstermesi mümkündür. Kişiye “puanınız yüzde 80 değişti, dolayısıyla iyileştiniz” demek, ölçeğin puanlama aralığı ve ölçme özellikleri açıklanmadan bilimsel açıdan savunulamaz.
Test ve günlük arasındaki mahremiyet farkı
Bir psikolojik formun maddeleri kadar yanıtların saklanma biçimi de önemlidir. Ruh hâli günlüğünde kişi kendisiyle ilgili son derece özel ayrıntılar yazabilir. Bir sitenin böyle bir araç sunması, bu verileri ne kadar süre tuttuğunu, hangi amaçla kullandığını ve kullanıcı isterse silinip silinemediğini anlatmasını gerektirir. Bir kullanıcı sisteme girmeden önce sağlık verilerini paylaşmaya zorlanmamalı. Ayrıca başka bir kişiye ait ölçek sonuçları, onun izni olmadan paylaşılmamalıdır. Bilimsel olarak doğru bir ölçüm aracı bile zayıf gizlilik uygulamalarıyla güven kaybettirebilir.
İnternette paylaşılan ekran görüntüleri neden yanıltabilir?
Bir kişi test sonucunu sosyal medyada paylaştığında başkaları aynı puanı kendileriyle karşılaştırabilir. Oysa puanlamanın hangi sürümle, hangi dilde ve hangi koşullarda yapıldığını bilmeyiz. Geçerliği doğrulanmamış bir kısa testten çıkarılan etiketleri paylaşmak, yanlış anlaşılmaya neden olabilir. Bilimsel bir yayında test adı anılırken bile kullanım amacı ve sınırlılık açıklanmalıdır.
İlgili okumalar
- Geçerlik nedir?
- Güvenirlik nedir?
- Bir psikoloji araştırmasını okurken sorulacak 7 soru