Yas yaşayan birine eşlik etmek ne demektir?
Yas (grief; Almanca: Trauer), kayıp sonrasında ortaya çıkabilen tek bir duygu değil, düşünce, bedensel his ve günlük yaşam değişikliklerinin birlikte yaşandığı bir süreçtir. Yakın birinin ölümünden sonra ne söylenmesi gerektiğini bilememek çok yaygındır. İnsan bazen yanlış söz söylemekten korktuğu için hiç aramaz. Oysa birçok kişi için destek, kusursuz bir cümleden çok, ulaşılabilir ve saygılı bir insanın varlığını hissetmektir. Mind ve NHS'nin yas kaynakları, dinlemenin, kişinin tercih ettiği temas biçimine saygının ve gündelik yardımın önemini anlatıyor.
Yas yaşayan insanın ihtiyacı her gün aynı olmayabilir. Bir gün uzun uzun konuşmak, ertesi gün sessiz kalmak isteyebilir. Bu değişkenliği “iyileşiyor” veya “geriye gidiyor” diye hemen yorumlamayın. Yasın kişide yarattığı boşluk bazen ilişkilere, bazen işe, bazen de en sıradan ev işlerine yansır. Yakın olmak, bütün bu deneyimleri açıklamaya çalışmak yerine kişinin ne yaşadığını anlamaya çalışmak olabilir.
Dinlemek, çözüm üretmekten farklıdır
Bir arkadaşınız kaybettiği kişiyi üçüncü kez anlatıyorsa, yeni bir bilgi beklemek zorunda değilsiniz. Aynı anıyı yeniden anlatmak bazı kişiler için önem taşıyabilir. “Bunu daha önce söyledin” demek yerine “Sende nasıl bir iz bıraktı?” diye sorabilirsiniz. Fakat kişi konuşmayı istemiyorsa ısrar etmek uygun değildir. “İstersen oturup birlikte çay içebiliriz” gibi düşük baskılı bir teklif daha yerinde olabilir. Herkesi ağlatmaya çalışmak, duygulara erişmek için güvenilir yöntem değildir.
Bazı sözler iyi niyetli olsa da zorlayabilir: “Güçlü olmalısın”, “Artık önüne bak”, “Onun için üzülme” veya “Ben tam olarak ne hissettiğini biliyorum” gibi. Bu tür cümleler kişiye kendi yasını yanlış yaşadığı duygusu verebilir. Daha somut bir dil, örneğin “Bunun çok ağır olduğunu görüyorum, yanında olmak istiyorum” demek, kişisel yorumu azaltabilir. Karşımızdakinin deneyimi bizim daha önce yaşadığımız kayba benzese bile birebir aynı değildir.
Pratik yardım neden değerli olabilir?
Yas yalnız zihinsel bir deneyim değildir; alışveriş, yemek, ulaşım, evrak, çocuk bakımı ve çalışma düzeni de etkilenebilir. “Bir şeye ihtiyacın olursa haber ver” sözü nazik görünür, ama kişi ne isteyeceğini düşünmekte zorlanabilir. “Yarın markete gidiyorum, senin için de birkaç şey alayım mı?” ya da “Bu hafta bir öğün yemek bırakmamı ister misin?” gibi somut ve reddedilebilir teklifler daha uygulanabilir olabilir. Bununla birlikte yardımın karşıdakinin sınırına saygı göstermesi gerekir; habersiz eve gitmek veya işleri izinsiz düzenlemek her zaman destekleyici değildir.
İlk günlerde çok kişi ararken birkaç hafta sonra temas azalabilir. Bazı kayıplar doğum günü, bayram, yıldönümü veya sıradan bir şarkıyla yeniden yoğun hissedilebilir. Bu nedenle iletişimin yalnız ilk günlere sıkışmaması değerli olabilir. “Bugün aklıma geldin, cevap vermek zorunda değilsin” gibi bir mesaj, kişiye hem hatırlandığını hem de cevap verme baskısı olmadığını anlatabilir.
Kayıp yaşayan kişiyi tanı gibi yorumlamayın
Herkes aynı yoğunlukta ağlamaz. Bazı insanlar daha sessiz, bazıları öfkeli, bazıları işine gömülmüş görünebilir. “Hiç üzülmüyor”, “Ağlamadığına göre inkâr ediyor” gibi sonuçlar dışarıdan kesin biçimde çıkarılamaz. Yasın ilerleyişini herkesin sırayla geçeceği beş durak olarak sunmak da gerçeği fazla basitleştirir. İnsanın bir yandan kaybı özleyip bir yandan günlük sorumluluklarını sürdürmesi mümkün olabilir. NHS, yas tepkilerinde farklı duyguların ve gündelik değişimlerin görülebileceğini vurgular.
Birine yardım ederken kendinizi tek destek kaynağı olarak görmek de yorucu olabilir. İlişkideki sınırları korumak, hem destek verenin hem destek alanın ihtiyacıdır. “Bugün gelemem ama yarın konuşabiliriz” demek kişiyi terk etmek değildir. Aynı zamanda profesyonel yardıma ihtiyaç duyabilecek durumları küçümsememek gerekir. Süreğen ağır işlev kaybı, kendine zarar verme düşüncesi, yoğun alkol veya madde kullanımı ya da güvenlik riski varsa bir ruh sağlığı uzmanından destek istenmelidir. Acil tehlikede Türkiye'de 112 aranabilir.
Birlikte yapılabilecek küçük şeyler
Yas yaşayan kişinin isteğine göre kısa bir yürüyüşe çıkmak, kaybedilen kişiyle ilgili bir anıyı dinlemek, birlikte yemek hazırlamak veya yalnız yan yana oturmak mümkün seçeneklerdir. Bunlardan hiçbiri bir tedavi değildir; kişinin tek bir “doğru yas” yoluna zorlanmamasını sağlayan ilişki davranışlarıdır. Destek, acıyı hızla ortadan kaldırma iddiasından çok, acı yaşanırken insanı yalnız bırakmama kararıyla ilgilidir.
Anılarını korumak isteyen birine nasıl yaklaşılır?
Bazı kişiler kaybettikleri insanın adının konuşulmasından kaçınılınca daha yalnız hisseder; bazıları ise belirli günlerde bunu duymak istemeyebilir. “Onunla ilgili bir anımızı paylaşmamı ister misin?” diye sormak, kişinin tercihine alan açar. Fotoğraf düzenlemek, özel bir eşyayı korumak veya küçük bir anma planlamak ancak karşı taraf istiyorsa yardımcı olabilir. Bunlar kaybın üzerini örtmek ya da kişiyi geçmişe bağlamak için zorunlu ritüeller değildir. Bir insan aynı anıya hem gülüp hem ağlayabilir; bunu tutarsızlık gibi görmeyin. Özellikle uzun zaman sonra yeniden güçlü bir özlem duyması, daha önce hiç ilerleme kaydetmediği anlamına gelmez. Eşlik etmenin biçimi, kişinin kendi ritmine saygıyla değişebilir. Destek veren biri de her ihtimali çözemediğinde başarısız olmuş sayılmaz.
Yas yaşayan birine ne söylemeliyim?
Karmaşık teselli cümleleri bulmak zorunda değilsiniz. “Seni düşünüyorum, istersen dinleyebilirim” gibi kısa, gerçek ve baskısız bir ifade destek sunabilir. Kişinin konuşmak istememesini de kabul etmek önemlidir.
Yas ne zaman biter?
Yas için herkesin uyması gereken tek bir bitiş tarihi yoktur. Duyguların yoğunluğu ve gündelik yaşamdaki etkisi zaman içinde değişebilir. Belirgin, uzun süren işlev kaybı veya güvenlik riski varsa profesyonel değerlendirme önemlidir.
İlgili okumalar
- Yas ve kayıp: Zaman çizelgesine sığmayan deneyimler
- Yas tek çizgide ilerler mi?
- Yas tutmanın doğru süresi var mı?
Kaynaklar
- Mind. Helping someone through grief. Kaynağa git
- NHS. Get help with grief after bereavement or loss. Kaynağa git