İki şey birlikte görüldüğünde ne anlarız?
Telefon ekranına baktıktan sonra kendini gergin hisseden biri, yaşadıklarını sosyal medyaya bağlayabilir. Başka biri ise zor bir günün sonunda orada arkadaşlarıyla bağlantı kurarak rahatlayabilir. Sosyal medya (social media; Almanca: soziale Medien) tek tür kullanım değildir. Arkadaşlarla konuşmak, haber takip etmek, başkalarıyla kendini karşılaştırmak ve içerik üretmek aynı psikolojik yaşantıyı yaratmayabilir. Bu nedenle “sosyal medya kaygıya neden olur” cümlesinin doğruluğunu tartışmadan önce hangi kullanımdan, hangi yaş grubundan ve nasıl ölçülen kaygıdan söz edildiğini belirlemek gerekir.
Süre ile sorunlu kullanım aynı değildir
Bir kişinin sosyal ağda uzun süre geçirmesi, tek başına kullanımının sorunlu olduğu anlamına gelmez. Araştırmalarda sorunlu sosyal ağ kullanımı (problematic social networking use; Almanca: problematische soziale Netzwerknutzung), kişinin kontrol etmekte zorlandığı, gündelik sorumluluklarıyla çatışabilen belirli kullanım örüntüleriyle ilişkili ölçülebilir. Bu tanım da doğrudan klinik tanı değildir. Aynı süreyi geçiren iki kişiden biri arkadaşlarıyla ortak proje yürütebilir, diğeri geceleri tekrar tekrar bildirim kontrol edebilir. Bu iki deneyimi yalnız ekran süresine indirgemek bilgi kaybı yaratır.
2024 meta-analizi ne buldu?
Du ve arkadaşlarının 2024 tarihli sistematik derleme ve meta-analizi, sorunlu sosyal ağ kullanımıyla farklı kaygı belirtileri arasındaki ilişkileri bir araya getirdi. Çalışma 172 makaledeki 209 bağımsız etki büyüklüğünü değerlendirdi; toplam katılımcı sayısı 252.337 idi. Örneğin sorunlu kullanım ile genelleşmiş kaygı belirtileri arasında pozitif ilişki raporlandı (r=0,388). Bu sayı, sosyal medyanın tek başına kaygıyı oluşturduğunu kanıtlamaz. Dahil edilen çalışmaların ölçüm ve örneklem farklılıkları yüksekti; bu nedenle ortalama ilişkinin her bireye uygulanması doğru olmaz.
Başka çalışmalar neden daha küçük ilişki bulabilir?
Orben ve Przybylski'nin 2019 araştırması, gençlerin dijital teknoloji kullanımı ile iyi oluşu arasındaki ilişkileri büyük veri kümelerinde inceledi. Buldukları ortalama ilişki küçük düzeydeydi. Ancak bu araştırma tüm dijital teknoloji kullanımını ele aldığı için 2024'teki sorunlu sosyal ağ kullanımı meta-analiziyle doğrudan aynı soruyu sormaz. İki sonuç birbiriyle çelişiyor diye düşünmek yerine ölçülen davranışların, katılımcıların ve analiz yaklaşımının farklı olduğuna bakmak gerekir. Bilimsel bir sonuç, yalnız başlıktaki kelimelerle karşılaştırılamaz.
Neden-sonuç sorusuna neden temkinli yaklaşmalı?
Kaygısı yüksek olan bazı kişiler sosyal ağları daha sık kontrol edebilir. Bazı kişiler ise sosyal kıyaslama veya olumsuz etkileşimlerden sonra daha kaygılı hissedebilir. Üçüncü bir etken, örneğin yalnızlık veya yoğun stres, iki yaşantıyla birden ilişkili olabilir. Kesitsel anketler bu olasılıkları tek başına ayırmakta sınırlıdır. Zaman içinde izleme ve deneysel çalışmalar ek bilgiler verebilir ama onlar da belirli koşullara dayanır. Bu nedenle güvenilir ifade “bazı kullanım örüntüleri ve kaygı belirtileri arasında ilişki bulunmuştur” olur; “herkes için kesin nedendir” olmaz.
Sosyal kıyaslama ve bildirim döngüsü
Başkalarının seçilmiş anlarını sürekli görmek, bazı kişiler için yetersizlik duygusunu tetikleyebilir. Ancak aynı içerik başka birine ilham veya aidiyet de sağlayabilir. Bildirim kontrolü de benzer biçimde farklı anlamlar taşıyabilir: iş mesajı beklemek, arkadaş grubundan dışlanmaktan korkmak veya sırf alışkanlıkla ekranı açmak birbiriyle aynı değildir. Günlük yaşantıyı anlamaya çalışırken “hangi içerikten sonra nasıl hissediyorum?” ve “hangi durumda telefonu açıyorum?” soruları, genel ekran süresinden daha açıklayıcı olabilir. Bu kayıtların hiçbirisi tek başına tanı aracı değildir.
Kişisel deneyimi değerlendirmek için örnek
Bir hafta boyunca ekrana kaç dakika baktığınızdan ayrı olarak, hangi etkinliği yaptığınızı ve sonrasında neler hissettiğinizi kısa notlarla gözlemleyebilirsiniz. Örneğin arkadaşınızla konuşmak, haber akışını sonsuzca kaydırmak veya bir tartışmaya katılmak için ayrı satırlar açılabilir. Böyle bir not defteri, kişinin kullanım örüntülerini fark etmesine yardımcı olabilir. Ancak iyi veya kötü hissetmenin tüm nedeni dijital ortam olmayabilir; uyku, sosyal ilişkiler ve o gün yaşanan olaylar da önemlidir. Kendinizi suçlamak yerine bağlamı gözlemlemek daha bilgi vericidir.
Ne zaman profesyonel destek düşünülür?
Kaygı belirgin biçimde sürüyor, okul-iş ilişkilerini veya uykuyu etkiliyorsa yetkin bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek uygundur. Bu başlıktan “sosyal medyayı kullanıyorsan şu tanı vardır” gibi sonuçlar çıkarılamaz. Özellikle çocukların ve ergenlerin çevrimiçi yaşantıları hakkında konuşurken yaş, güvenlik, zorbalık ve aile koşullarını birlikte değerlendirmek gerekir. Teknolojiye ilişkin tek bir yasak veya tek bir uygulama bütün psikolojik sorunlar için çözüm olarak sunulmamalıdır.
Oran ve korelasyon niçin karıştırılmamalı?
2024 meta-analizinde sunulan r değeri bir korelasyon katsayısıdır; “katılımcıların yüzde 38,8'inde sosyal medya kaygı oluşturdu” demek değildir. Bu iki ifade tamamen farklıdır. Korelasyon, incelenen ölçümlerin birlikte nasıl değiştiğini özetler. Ayrıca ortalama ilişki farklı yaş veya kültür gruplarında aynı olabilir diye varsayılamaz. Derleme sonuçlarında çalışmalar arasındaki heterojenlik yüksek olduğunda, tek bir sayının tüm bireylerin deneyimini temsil ettiği düşünülmemelidir. Bu nedenle sayısal bulguyu anlamadan tıklanma amaçlı çarpıcı yüzdelere dönüştürmek bilimsel habercilik hatasıdır.
Gençler için çevrimiçi ortam tek tip değil
Bir genç çevrimiçi arkadaş grubunda kendini anlaşılmış hissederken başka biri aynı platformda zorbalıkla karşılaşabilir. Etkileşim türü, çevrimdışı destek ağı ve güvenlik koşulları önemlidir. Bir ebeveynin yalnız ekran süresine bakarak çocuğunun ruhsal durumunu belirlemeye çalışması yeterli değildir. İletişimin niteliği, çocuğun ne yaşadığı ve yardıma ihtiyaç duyup duymadığı konuşulmalıdır. Özellikle siber zorbalık veya tehdit söz konusuysa güvenlik odaklı yardım kanalları öncelik kazanır. Bu yazı, bütün gençler için tek bir ekran süresi sınırı önermek amacı taşımaz.
İlgili okumalar
- Sosyal karşılaştırma nedir?
- Bir psikoloji araştırmasını okurken sorulacak 7 soru