Başarıya rağmen “buraya ait değilim” hissi
Sahtekârlık fenomeni (impostor phenomenon; Almanca: Hochstapler-Phänomen), somut başarıların varlığına rağmen kişinin kendi yeterliliğini içselleştirmekte zorlanmasını anlatır. Yeni işe başlayan birinin “beni yanlışlıkla seçtiler” diye düşünmesi veya iyi bir sınav sonucunu yalnız şansa bağlaması buna örnek olabilir. Ancak her özgüven dalgalanması bu kavrama girmez.
Kavram kimi zaman “sendrom” diye anılsa da tek başına resmi bir psikiyatrik tanı değildir. Bir öğrencinin sınav öncesi kendinden kuşku duyması ile yıllarca aynı düşünce nedeniyle fırsatlardan uzak durması farklı yaşantılardır. Kişinin yaşadığı baskı, bulunduğu kurumun kültürü ve ayrımcılık gibi dış etkenler göz ardı edilmemelidir.
Bilimsel araştırmalar ne kadarını söylüyor?
Bravata ve arkadaşlarının 2020 sistematik derlemesi, sahtekârlık deneyimine ilişkin araştırmaları toplar ve kullanılan ölçüm yöntemlerinin çeşitliliğine dikkat çeker. Farklı ölçeklerin ve farklı örneklemlerin kullanılması, internette dolaşan “toplumun şu kadarı bunu yaşıyor” türü tek bir sayıyı güvenle tekrar etmeyi zorlaştırır.
Derlemenin varlığı herkes için geçerli bir tanı veya standart tedavi bulunduğu anlamına gelmez. Çalışma alanı, akademi, kariyer basamakları, kişinin sosyal konumu ve destek ağları farklı sonuçlara katkıda bulunabilir. Özellikle “başarılıysan bile sahtekârlık hissediyorsun; demek ki gerçekten başarılısın” gibi rahatlatıcı sloganlar bilimsel açıklama yerine geçmez.
İç konuşma hangi tuzağı kurabilir?
Biri olumlu geri bildirim aldığında “beni yeterince tanımıyorlar” diyebilir; eleştiri aldığında ise bunu “işte gerçek ortaya çıktı” diye değerlendirebilir. Böyle bir düşünce örgüsünde olumlu kanıt sistemli biçimde küçültülür, olumsuz kanıt büyütülür. Yine de her kişide aynı mekanizmanın işlediğini varsaymamak gerekir; bu sadece olası bir örnektir.
Başka bir tuzak da yeterli olmayı kusursuz olmakla eşitlemektir. İyi bir çalışan hata yapabilir, deneyimli bir öğrenci bilmediği konuya rastlayabilir. Tek bir eksiklik bütün yeterliliği sıfırlamaz. Kişinin işini öğrenirken yaşadığı güçlükleri gerçek performans ölçütleriyle birlikte düşünmesi daha sağlıklı bir çerçeve sunar.
Çevreyi görmeden çözüm aranamaz
Sürekli kıyaslama yapan bir yönetici, belirsiz terfi ölçütleri veya yeni başlayanlara destek verilmemesi, kişisel yetersizlik hissini güçlendirebilir. Bazı insanların deneyimlerine sistemli olarak daha az değer veriliyorsa sorun yalnız bireyin özgüveni değildir. Bu nedenle her şüpheyi “senin zihninde” diye yorumlamak, işyeri ve eğitim ortamının sorumluluğunu siler.
Günlük tutulacaksa başarıların yanı sıra koşullar da kaydedilebilir: “Hangi görevi yaptım? Bana hangi geri bildirim verildi? Ne kadar hazırlık gerekti? Yardım alabilme olanağım var mıydı?” Böyle bir kayıt kendini sürekli olumlamaya zorlamak için değil, kanıtları dengeli görmek içindir. İşlevselliği bozan yoğun kaygı veya umutsuzluk varsa profesyonel destek düşünülebilir.
Kendini tanımlamak zorunda değilsin
Bir davranış kalıbına isim vermek açıklayıcı olabilir; fakat kişi bu ismi değişmez kimliği gibi taşımak zorunda değildir. “Bende sahtekârlık sendromu var” demek yerine, hangi koşullarda başarıyı değersizleştirdiğini anlamak daha somut ve değiştirilebilir bir sorudur.
İş ve eğitim ortamında deneyim neden eşit dağılmaz?
Yeni bir göreve başlayan iki kişi aynı beceri düzeyinde olsa da farklı destek görebilir. Birine sorularını çekinmeden sorma olanağı verilirken diğerine küçük hataları için sürekli yetersizlik ima ediliyorsa güven deneyimleri de farklı olacaktır. Bu yüzden sahtekârlık fenomenini yalnız bireyin zihinsel yanılgısı olarak anlatmak, örgütsel koşulları görünmez kılar.
Özellikle başarı ölçütleri belirsizse kişi iyi yaptığı işi bile yeterli saymayabilir. “Beklenen kalite nedir?”, “hangi beceri gelişti?”, “geribildirimin hangi bölümü somut?” gibi sorular kişisel değeri tartışmaktan daha nettir. Ancak her kurum bu konuşmalara güvenli biçimde izin vermeyebilir; önerilerin gerçek iş koşullarına göre düşünülmesi gerekir.
“Övgüyü kabul et” önerisinin sınırı
Bir kişiye yalnızca “başarını kabul et” demek deneyiminin nedenini açıklamaz. Bazı insanlar övgü alırken rahat hissedebilir, bazıları ise övgünün ardından beklentilerin artacağından korkabilir. Başarı üzerine daha dengeli düşünmek, hem kişinin kendi emeğini hem de aldığı desteği, şansı ve koşulları hesaba katabilmektir. Bunlardan birini kabul etmek diğerini inkâr etmeyi gerektirmez.
Araştırma literatüründeki ölçüm farklılıkları da unutulmamalı: Her anketin “sahtekârlık” dediği şey aynı yoğunlukta veya aynı kapsamda olmayabilir. Bu nedenle popüler oranları bağlamlarından koparmadan okumak gerekir. Bu yazıda herhangi bir kişiye uzaktan tanı koyulmaz.
“Ben aslında bilmiyorum” cümlesini incelemek
Bir uzman yeni bir alanda çalışırken bazı soruların yanıtını bilmeyebilir. Bu, sahte olduğu anlamına gelmez; uzmanlığın sınırını tanımak bazen profesyonel sorumluluğun parçasıdır. Buna karşılık sürekli olumlu kanıta rağmen “tüm başarılarım hata” diye düşünmek başka bir yaşantıdır. İkisini ayırmak, gerçek öğrenme ihtiyacını inkâr etmeden kişinin kendine yönelttiği aşırı yargıları görünür kılabilir.
Bravata ve arkadaşlarının derlemesi, araştırma alanında birbirinden farklı ölçüm araçları kullanıldığını da ortaya koyar. Bu yüzden okuyucuya kesin bir yüzde vermek yerine çalışmanın örneklemine ve yöntemine bakmak gerekir. İnsanın kendinden kuşku duyması hakkında konuşmak önemlidir, fakat bir internet makalesinden hareketle klinik tanı veya standart tedavi sonucu çıkarmak doğru değildir.
İlgili okumalar
Sahtekârlık hissi bir ruhsal hastalık mı?
Sahtekârlık fenomeni akademik literatürde başarıya rağmen kişinin yeterliliğinden kuşku duyması ve açığa çıkma korkusunu anlatır. Tek başına bir klinik tanı olarak kullanılmaz. Bu deneyim depresyon, kaygı ya da işyeri koşullarıyla ilişkili olabilir; ancak bunların hiçbiri otomatik sonuç değildir.
Başarıyı şansa bağlamak her zaman sorun mu?
Hayır. Bazen şansın ve başkalarının katkısının rolünü kabul etmek gerçekçi bir değerlendirmedir. Güçlük, kişinin emeğini sistemli biçimde yok sayması ve yeterlilik kanıtlarına rağmen kendisini sürekli kandırıcı gibi görmesi durumunda belirginleşebilir.
Kaynaklar
- Bravata, D. M. ve arkadaşları (2020). Prevalence, Predictors, and Treatment of Impostor Syndrome: a Systematic Review. Kaynağa ulaş