İşten çıkmakla zihnen çıkmak aynı şey değildir
Mesai sonrası zihinsel meşguliyet (work-related rumination; Almanca: arbeitsbezogenes Grübeln), iş bittiği hâlde zihnin bitmemiş görevler, olası hatalar ve gün içindeki konuşmalar arasında dolaşmasıdır. Akşam yemeğinde yöneticiyle yapılan görüşmeyi yeniden kurmak ya da gece gelen bir bildirimi düşünmek, bu deneyimin tanıdık örnekleridir. Ara sıra yaşanması tek başına bir ruhsal sorun göstermez. Asıl önemli olan sıklık, kontrol hissi ve dinlenmenin ne ölçüde etkilendiğidir.
Bir işi önemsemek ile sürekli tetikte kalmak aynı değildir. İşe bağlılık, ertesi gün ne yapılacağını planlamayı içerebilir. Zihinsel meşguliyet ise görev bitmiş olsa bile sanki o anda cevap verilmesi gerekiyormuş hissi yaratabilir. İki durumun sınırı kişinin işinin niteliğine, sorumluluklarına ve dinlenme olanaklarına göre değişir.
Psikolojik uzaklaşma neyi anlatır?
Sonnentag ve Fritz'in 2007 tarihli araştırması, mesai dışındaki toparlanma deneyimlerini psikolojik uzaklaşma, gevşeme, yeni bir konuda ustalaşma ve boş zaman üzerinde kontrol hissi gibi farklı boyutlarla inceler. Bu ayrım önemlidir; sadece koltukta oturmak zihnen dinlenmek anlamına gelmeyebilir. Tersine, bir kişi kısa bir yürüyüşte veya sevdiği bir uğraşta zihinsel olarak daha çok uzaklaşabilir.
Bu çalışma, akşam boyunca iş hakkında düşünen herkesin hasta olduğu sonucunu vermez. Kullanılan ölçüm araçları insanların deneyimlerini karşılaştırmaya yarar; bireysel teşhis koymaz. Ayrıca yüksek iş yükü, vardiyalı çalışma ve sürekli erişilebilir olma beklentisi söz konusuysa sorunu yalnızca kişinin düşünme biçimine indirgemek eksik kalır.
Akşamın hangi anında döngü başlıyor?
Kimi insan için döngü eve girince, kimi için yatmadan hemen önce başlar. Bunun farkına varmak amacıyla çok kısa bir gözlem kaydı tutulabilir: “Saat kaçtı? Hangi iş düşüncesi geldi? O sırada ne yapıyordum? Bu düşünce beni hangi davranışa yöneltti?” Bu kayıt bir test veya terapi tekniği değildir; düşüncenin bağlamını görmeyi kolaylaştıran gönüllü bir nottur.
Örneğin “yarınki toplantıda rezil olacağım” düşüncesiyle “yarın toplantı için iki belge hazırlayacağım” cümlesi birbirinden farklıdır. İlki sonucu felaketleştiren bir olasılık, ikincisi yapılabilecek bir görev tanımıdır. Düşünceleri ayırmak, gece yarısı bütün olasılıkları çözmeye çalışmaktan daha açıklayıcı olabilir.
Kişisel sorumluluk ile kurum sorumluluğu
İş e-postalarının gece gönderilmesi, belirsiz görev tanımları ve cezalandırıcı geri bildirim ortamı zihinsel meşguliyeti artırabilecek koşullardır. Bir çalışanın “bildirimleri kapat” önerisini uygulayabilmesi, işin gerçekten buna izin verip vermemesine bağlıdır. Bu nedenle kurumun beklentileri ve sınırlar hakkında konuşma imkânı, bireysel alışkanlıklar kadar önem taşır.
Bir başka ayrım da düşüncenin içeriğidir. İşe ilişkin yaratıcı bir fikir bazen heyecan verici olabilir; ancak sürekli suçluluk, tehdit beklentisi veya uyku kaybıyla giden zihinsel döngüler daha yorucu yaşanabilir. Her düşünceyi zorla durdurmaya çalışmak yerine, hangi talebin gerçekten çözülebilir olduğunu anlamak gerekir.
Ne zaman desteğe başvurmalı?
Uzun süren uykusuzluk, belirgin kaygı, işe gitmekten korkma ya da günlük işlevlerde bozulma varsa bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek uygun olabilir. İşyerindeki tehdit veya taciz iddiaları ayrıca kurumsal ve hukuki süreç gerektirebilir. Sitedeki günlük alanında iş dışı zamanın nasıl geçtiği kaydedilebilir; bu notlar herhangi bir teşhis veya işe uygunluk değerlendirmesi değildir.
“Mesai bitti” sınırı nasıl anlaşılır?
Her işin mesai tanımı aynı değildir. Bir sağlık çalışanının nöbeti, bir esnafın müşteri ilişkisi ve evden çalışan birinin ulaşılabilirlik beklentisi farklıdır. Bu nedenle dinlenmenin ilk adımı herkes için aynı saatte telefonu kapatmak olamaz. Bunun yerine işin gerçekten bitmiş olduğu zamanların nasıl belirlendiğine bakılabilir: Kim acil durumda arayabilir? Hangi görev yarına kalabilir? Bir mesajın acil olduğu kim tarafından, hangi ölçüte göre belirleniyor? Bu sorular kişisel disiplinden çok çalışma düzenini görünür kılar.
İş bittiğinde akla gelen her fikri hemen hayata geçirmek de zorunlu değildir. Bir düşünceyi unutmamak amacıyla kısa bir görev notu almakla gece boyunca e-postaları tekrar tekrar kontrol etmek farklı davranışlardır. İlkinde sonraki güne ertelenebilir bir iş tanımlanabilir; ikincisinde kişi yeni bilgi olmadan yeniden kontrol etmeye yönelebilir. Ancak herkesin aynı not alma biçimiyle rahatlayacağı varsayılmamalıdır.
Dinlenmenin performans hedefi hâline gelmesi
Bazen kişi bu kez de “doğru dinlenemiyorum” diye kendini eleştirmeye başlar. Dinlenmeyi yapılması gereken bir ödev gibi görmek, boş zamanın kendisini strese dönüştürebilir. Sonuçta hedef, akşamın her dakikasını verimli kullanmak değil, iş dışı yaşama yer açabilmektir. Arkadaşla görüşmek, tek başına kalmak, ev işleri yapmak veya hiçbir şey yapmamak farklı kişilerde farklı anlam taşır.
İş kaynaklı zihinsel yük sürekli artıyorsa durumu bireysel bir başarısızlık gibi yorumlamak yerine görev dağılımı, yönetim desteği ve ulaşılabilir çalışma koşullarıyla birlikte ele almak daha gerçekçidir. Bu nedenle mesai dışı toparlanma araştırmalarını “herkese aynı rutini uygula” şeklinde okumamalıyız.
İlgili okumalar
İşten çıktıktan sonra işi düşünmek normal mi?
Zaman zaman işteki bir konuşmayı veya ertesi günün görevini hatırlamak olağandır. Önemli olan düşüncenin bütün dinlenme zamanını kaplayıp kaplamadığı ve kişinin onu bırakmakta ne kadar zorlandığıdır. Sürekli mesai dışı meşguliyet, iş yükü ve çalışma koşullarıyla birlikte değerlendirilmelidir.
İşten zihinsel olarak uzaklaşmak işini önemsememek mi?
Hayır. Zihinsel uzaklaşma, işin değerini reddetmek değil, mesai dışı zamanı iş taleplerinden farklı etkinliklere ayırabilmektir. Yapılan araştırmalarda dinlenme ve kontrol hissi gibi deneyimler de ayrı ele alınır; herkes için tek bir akşam rutini yoktur.
Kaynaklar
- Sonnentag, S. ve Fritz, C. (2007). The Recovery Experience Questionnaire: development and validation of a measure for assessing recuperation and unwinding from work. Kaynağa ulaş
- Nolen-Hoeksema, S., Wisco, B. E. ve Lyubomirsky, S. (2008). Rethinking Rumination. Kaynağa ulaş