Her anlaşmazlık gaslighting değildir
Gaslighting (İngilizce: gaslighting; Almanca: Gaslighting), kişinin kendi algısına, belleğine ve değerlendirmesine sürekli şüphe duymasına yol açabilecek manipülatif ilişki pratiklerini anlatmak için kullanılır. Sözcük sosyal medyada çok yaygınlaştığı için bazen herhangi bir yalan, unutkanlık veya fikir ayrılığına da uygulanıyor. Bu genişleme, gerçek istismar örüntülerini ayırt etmeyi zorlaştırır.
Bir akşam yemeğinin saatini iki kişinin farklı hatırlaması olağan bir bellek uyuşmazlığı olabilir. Öte yandan bir kişinin sürekli “Böyle bir olay yaşanmadı, sen her şeyi uyduruyorsun” diyerek karşısındakinin güvenini ve gerçeklik değerlendirmesini aşındırması farklı bir örüntüdür. Tek bir cümleyi bağlam dışına alarak kesin sonuca varmak mümkün değildir.
Güç ilişkisi neden tartışılıyor?
Paige Sweet'in 2019 tarihli sosyolojik çalışması, gaslighting'i yalnız bireysel bir kötü davranış olarak değil, toplumsal eşitsizlikler ve ilişkideki güç düzeni içinde ele alır. Böylece kavramın, karşı tarafın inandırıcılığını sistemli biçimde zayıflatma ve sosyal kaynaklarını sınırlama boyutları görünür hâle gelir.
Bu yaklaşım her gaslighting olayının aynı biçimde yaşandığı anlamına gelmez. Kimi ilişkide ekonomik bağımlılık, kiminde kişinin çevresinden uzaklaştırılması veya bakım yükü belirleyici olabilir. Tartışmanın kim tarafından kazanıldığı değil, bir kişinin kendi değerlendirmesini yapma kapasitesinin sürekli nasıl etkilenmeye çalışıldığı önemlidir.
Hangi örüntüler ayırt edici olabilir?
Sürekli inkâr, olayları yeniden tanımlama, karşı tarafı “aşırı hassas” diye itibarsızlaştırma ve üçüncü kişilerin gözündeki güvenilirliğini zedeleme gibi davranışlar birlikte görülebilir. Fakat bunların listesi bir teşhis aracı değildir. Aynı ifadeyi bir kez kullanan kişinin niyeti hakkında kesin hüküm vermemeli; tekrar, güç asimetrisi ve kişinin güvenliği değerlendirilmelidir.
Örnek olarak, bir çalışan işyerindeki aşağılayıcı sözleri aktardığında ona sürekli “sen hayal görüyorsun” denmesi ile gerçekten yanlış tarihte düzenlenmiş bir toplantının birlikte düzeltilmesi eşdeğer değildir. İkinci durumda amaç ortak kaydı düzeltmek olabilir; ilkinde ise güvenilirliğin sistemli aşındırılması söz konusu olabilir.
Özellikle hangi yanlışlardan kaçınmalı?
Terimi bir tartışmayı kazandıracak silah gibi kullanmak, karşılıklı dinlemeyi zorlaştırabilir. “Beni anlamıyorsun, o hâlde gaslighting yapıyorsun” yargısı, yaşanan etkinin ne olduğunu anlatmaz. Buna karşılık uzun süreli korku, aşağılama ve kontrol deneyimlerini “sadece iletişim sorunu” diye küçümsemek de doğru değildir.
Durumu anlamaya çalışırken kişinin yaşadığı olayları güvenli bir yerde not etmesi, güvendiği insanlarla konuşması veya yetkin bir uzmandan destek alması yararlı olabilir; ancak kayıt tutmak, yüzleşmek ya da karşı tarafa açıklama istemek her durumda güvenli olmayabilir. Risk içeren ilişkilerde kişinin güvenliği önce gelir.
Okur için bir ayrım
“Ne oldu, ne sıklıkla oldu, nasıl karşılık verdim, kendimi ne kadar güvende hissediyorum?” soruları davranışa odaklanır. Partnerin bir ruhsal tanısı olduğunu iddia etmez. Tehdit veya fiziksel tehlike söz konusuysa Türkiye'de 112 acil çağrı numarası kullanılabilir. Bu yazı uzaktan ilişkide istismar tespiti yapmaz.
Manipülasyon, unutkanlık ve yalanı ayırmak
Bir kişinin yanlış bir bilgi vermesi ile karşı tarafın kendi gerçeklik değerlendirmesini sistemli olarak zedelemeye çalışması aynı düzeyde olgular değildir. Yanlış bilgi aceleden, yanlış anlamadan ya da kasıtlı yalandan kaynaklanabilir. Gaslighting kavramı ise özellikle tekrar eden geçersizleştirme ve güç dengesizliği bağlamında anlam kazanır. Bu nedenle “bana yalan söyledi, demek ki gaslighting” cümlesi bilimsel açıdan acelecidir.
Tersi hata da mümkündür. Bir kişi uzun süre aşağılandığını ve çevresinden yalıtıldığını anlatırken “bütün çiftler kavga eder” diyerek süreci sıradanlaştırmak gerçekte yaşanan baskıyı görünmez kılabilir. Tek kelimelik bir tanım yerine davranışın sıklığı, etkisi ve kişinin güvenliği üzerinde durmak daha açıklayıcıdır. İlişkinin dışarıdan tüm ayrıntılarını bilmeden karşı tarafta bir kişilik bozukluğu olduğunu iddia etmekten kaçınılmalıdır.
İçerik üretirken örnek cümlelerin sınırı
Bir psikoloji sayfasında “Gaslighting yapanların kesin yedi cümlesi” listesi cazip görünebilir; ama bağlamdan koparılmış cümleleri tanı aracı gibi sunmak okuyucuyu yanıltır. Aynı söz, açıklama yapmaya çalışan bir kişinin ağzında farklı; sistemli kontrol uygulayan bir ilişkide farklı anlam kazanabilir.
Bu nedenle örnekleri kesin hüküm olarak değil, üzerine düşünülmesi gereken örüntülerin parçaları olarak sunmak gerekir. Kişi yaşadığı korkuyu anlatıyorsa önce güvenlik ve destek olanakları değerlendirilmelidir. İnternet yorumları, hukuki değerlendirme veya bireysel klinik incelemenin yerine geçemez.
Tehdit bulunmayan bir tartışma ile kontrol örüntüsü
Bir çiftin tatil planında aynı cümleyi farklı hatırladığını düşünelim. İki kişi de kendi belleğine güveniyor olabilir. Böyle bir anlaşmazlık tek başına gaslighting olarak adlandırılmamalıdır. Fakat bir taraf tekrar tekrar diğerinin kendi değerlendirmesinden şüphe duymasını sağlamak için tehdide, izolasyona veya küçük düşürmeye başvuruyorsa mesele yalnız hatırlama farkı değildir.
Ayrımı yaparken “karşı taraf aslında ne düşünüyor?” sorusuna kesin yanıt aramak yerine davranışın tekrarını ve etkisini incelemek daha güvenilirdir. Bir kişi arkadaşlarını görmeyi bırakmış, kendi kararlarından sürekli korkar hâle gelmiş ve olayların anlatımını yalnız diğerinin izin verdiği biçimde yapıyorsa güvenlik ve destek kaynakları önem kazanır. Riskli bir ilişkide yalnızca iletişim egzersizi önermek uygun olmayabilir.
İlgili okumalar
- İlişkiler: Güven, sınırlar, çatışma ve duygusal yakınlık
- İletişimde niyet ile etki neden farklı olabilir?
Birinin yanlış hatırlaması gaslighting midir?
Hayır. İki kişinin aynı olayı farklı hatırlaması, tek başına sistemli gerçeklik aşındırması anlamına gelmez. Terimi değerlendirirken tekrarlayan davranışlar, güç ilişkisi, kişinin kendi algısından şüphe duymaya zorlanması ve bağlam birlikte ele alınmalıdır.
Gaslighting bir klinik tanı mıdır?
Hayır. Gaslighting, manipülasyon ve güç ilişkilerini anlatmak için kullanılan bir kavramdır; kişinin davranışını internetten teşhis etmeye yarayan klinik bozukluk adı değildir. Tehdit, korkutma veya şiddet varsa güvenlik ve profesyonel destek önceliklidir.
Kaynaklar
- Sweet, P. L. (2019). The Sociology of Gaslighting. Kaynağa ulaş