Kısa cevap
Kimlik oluşumu (identity formation; Almanca: Identitätsentwicklung) bir gencin kim olduğuna, neyi önemsediğine ve hangi ilişkilere ait hissettiğine ilişkin düşüncelerini zaman içinde düzenlemesidir. Ergenlikte kıyafet, arkadaşlık, ilgi alanı veya gelecek planı değişebilir. Bu değişimlerin varlığı tek başına bir ruhsal sorun göstergesi değildir. Gelişim farklı insanlar için farklı hızlarda ilerler.
Kimlik arayışı yalnız meslek seçimi değildir
“İleride ne olacağım?” sorusu görünürdür, ama kimlik arayışının tamamı değildir. Bir genç ailede öğrendiği değerleri sorgulayabilir, arkadaşlarının görüşleriyle kendisininkileri karşılaştırabilir veya uzun süredir benimsediği bir uğraştan uzaklaşabilir. Aynı kişi evde başka, okulda başka, yakın arkadaşlarıyla daha başka yanlarını öne çıkarabilir. Bu durum her zaman tutarsızlık değildir; farklı sosyal bağlamlara uyum sağlama çabası olabilir.
Kendi değerlerini denemek ile kimliğini tamamen kaybetmek arasında önemli fark vardır. Gencin bazı konularda çok kararlı, bazılarında ise kararsız olması mümkün. “Büyüdün, artık her şeyi bilmelisin” baskısı bu süreci zorlaştırabilir. Ergenlik tek bir tarihte biten, herkes için aynı ilerleyen bir gelişim takvimi sunmaz.
Keşif ve bağlılık bir arada nasıl ilerler?
Kimlik araştırmalarında keşif, çeşitli seçenekleri değerlendirmeyi; bağlılık ise bazı seçimleri benimseyip sürdürmeyi anlatır. Bir öğrenci mühendislik okumaya karar vermişken staj deneyimi sonrası başka bir bölümü düşünmeye başlayabilir. Önceki kararın yeniden değerlendirilmesi, bütün geçmişinin boşa gittiğini göstermez.
Meeus ve arkadaşlarının uzunlamasına araştırmaları ergenlerin kimlik durumlarının zaman içinde hem değişebildiğini hem de belirli ölçüde kararlı kalabildiğini gösterdi. Bu nedenle “ergenler sürekli kararsızdır” veya “bir kez karar veren hiç değişmez” gibi genellemeler araştırmaya uygun değildir. Üstelik çalışmanın kültürel ve örneklem bağlamı Türkiye’deki her ergeni temsil etmeyebilir.
Aile ile anlaşmazlık her zaman kopuş anlamına gelmez
Arkadaş grubuna daha fazla zaman ayırmak ya da aile görüşüne itiraz etmek, her durumda aileye karşı sevgisizliğe işaret etmez. Genç, bağımsız karar verebilme kapasitesini sınarken yakın ilişkileri sürdürmek de isteyebilir. Yetişkinlerin “Sana katılmıyorum ama neden böyle düşündüğünü dinlemek istiyorum” tavrı, farklı görüşlerin konuşulabilmesine alan açar.
Öte yandan gencin hayatına hiç ilgi göstermemek de destekleyici özerklik değildir. Okuldaki güvenlik, zorbalık, dijital ortam, maddi baskılar ve ev içindeki çatışmalar kimlik deneyimini etkileyebilir. İletişim, hem ilgi hem saygılı sınır içerir.
Sosyal medya kimliği tek başına belirler mi?
Çevrim içi profiller gence kendini ifade etme, yeni topluluklar bulma ve farklı kimlik anlatılarını tanıma alanı sunabilir. Aynı ortam karşılaştırma baskısı, alay edilme ve sürekli onay arayışı da yaratabilir. Dijital deneyimin etkisi platforma, yaşa, içeriğe ve kişinin koşullarına göre değişebilir. “Telefon kullanan genç kendi kimliğini kaybeder” yargısı bu çeşitliliği görmezden gelir.
Ebeveyn veya eğitimci için yalnız ekran süresine odaklanmak yerine hangi içeriklere maruz kalındığını, çevrim içi ilişkilerin güvenli olup olmadığını ve uyku-okul düzeniyle nasıl etkileştiğini konuşmak daha somut bir başlangıçtır. Gencin mahremiyetine saygı göstermek, olası zararları görmezden gelmek anlamına gelmez.
Araştırmayı kişisel hikâyeye nasıl uyarlamamalı?
Kimlik araştırmalarındaki “statü” adları kişileri etiketlemek için hazırlanan popüler kişilik testleri değildir. Bir ergenin bir konuda kararsız olması, araştırmadaki belirli bir kimlik statüsünü taşıdığını söylemeye yetmez. Uzunlamasına araştırmalar grup düzeyinde eğilimleri gösterir; tek kişinin geleceğini önceden bildirmez.
Meeus ve arkadaşlarının 2012 makalesi kimlik durumlarını zaman içindeki gelişim çizgileri olarak ele alır. Bulgular, kimlik gelişimini sabit bir kutu yerine süreç olarak düşünmeye destek verir; buna karşın tek bir aileye uygulanacak zorunlu müdahale listesi üretmez.
Ne zaman destek değerlendirmesi gerekir?
Kimlikle ilgili denemelerden ayrı olarak uzun süren belirgin işlev kaybı, yoğun umutsuzluk, kendine zarar verme düşüncesi veya güvenlik sorunu yaşanıyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek önemlidir. Acil tehlikede Türkiye’de 112 aranmalıdır. Bunun dışındaki her farklılaşmayı psikolojik sorun olarak adlandırmak gencin deneyimini gereksiz biçimde patolojikleştirebilir.
Okuyucu, günlük tutarken “Hangi konuda kendime ait bir karar verdim?”, “Hangi görüşü neden yeniden değerlendirdim?”, “Kiminle konuşunca daha iyi anlaşılmış hissediyorum?” sorularını düşünmek isteyebilir. Bu bir teşhis aracı değil, deneyimi anlamlandırmaya yardımcı yazma önerisidir.
Arkadaş grubuna ait olmak ile kendine ait görüş geliştirmek
Bir gencin arkadaşlarıyla benzer giyinmesi veya aynı müziği dinlemesi, kendi düşüncesi olmadığı anlamına gelmez. Aidiyet bazen güven sağlayabilir; bazen de farklı görüş ifade etmeyi zorlaştıran baskıya dönüşebilir. Burada önemli olan yalnız görünür benzerlik değil, gencin istemediği bir davranışa zorlanıp zorlanmadığı ve kendi tercihlerini güvenle söyleyip söyleyemediğidir.
Genç “Arkadaşlarım böyle yapıyor” dediğinde yetişkinin hemen alay etmesi, daha fazla konuşmasını zorlaştırabilir. “Bunu seçtiğinde sana ne iyi geliyor, ne zor geliyor?” gibi açık uçlu bir soru, grup baskısı ile gerçek ilginin ayrılmasına yardımcı olabilir. Yine de güvenlik riski bulunuyorsa yetişkinin sorumluluğu yalnız dinlemekten ibaret değildir.
Bir kimlik kararından sonra yeniden karar vermek
Lise sonunda bir meslek seçip üniversitede fikrini değiştirmek başarısızlık göstergesi olmak zorunda değildir. Gençlerin geleceğe ilişkin kararları yeni deneyim, maddi koşul ve bilgiyle birlikte değişebilir. Buna karşılık herhangi bir karar vermekte zorlanmak yoğun kaygıyla birlikteyse özel desteğe ihtiyaç duyulabilir. Her iki durumu aynı “ergenlik krizi” etiketiyle açıklamak yeterli olmaz.
Ergenin bir alanda kararlı, başka alanda kararsız olması gelişimin farklı boyutlarda farklı seyredebildiğini hatırlatır. Kimlik gelişiminde tek başarılı son nokta varsaymak yerine, kişinin seçenekleri değerlendirme fırsatı bulup bulmadığını ve seçiminin sonuçlarını anlayıp anlamadığını önemsemek daha açıklayıcıdır.