İstemek ile başlayabilmek aynı şey değildir
Depresyonda motivasyon güçlüğü (motivation difficulties in depression; Almanca: Motivationsschwierigkeiten bei Depression), kişinin yapmak istediği işler bulunduğu hâlde bunlara başlamakta, sürdürmekte veya eskisi gibi ilgi duymakta zorlanmasıyla yaşanabilir. “Yapmam gerektiğini biliyorum, ama kalkamıyorum” cümlesi bazen kişinin içinde bulunduğu sıkışmayı anlatır. Bu deneyimi doğrudan tembellik diye adlandırmak açıklayıcı değildir.
Depresyon yalnız üzgün hissetmekten ibaret değildir. NIMH, ilgi ve haz kaybı, enerji düşüklüğü, dikkat güçlüğü ve uyku değişikliklerini de olası belirtiler arasında sayar. Yine de bu belirtilerden biri veya birkaçı otomatik tanı koydurmaz; başka sağlık ve yaşam koşulları da değerlendirilmelidir.
Haz azalınca günlük işler nasıl değişebilir?
İnsan yalnız hedefe ulaşmayı değil, o hedefe giden süreçten anlam ve tatmin beklemeyi de önemser. Önceden keyif veren bir etkinlik artık aynı duyguyu yaratmıyorsa onu başlatmak daha zor hissedilebilir. Arkadaşlarla buluşmaya gitmek, yemek hazırlamak veya eskiden sevilen bir uğraşa dönmek bu yüzden ağırlaşabilir.
Böyle bir dönemde dışarıdan bakıldığında kişi yalnızca işlerini erteliyor gibi görülebilir. Oysa iç deneyimde enerji azlığı, değersizlik düşünceleri ve yoğun öz eleştiri birlikte bulunabilir. Bazı kişilerde ağırlıklı sorun uyku ve bedensel yorgunluk olabilir. Bu farklılıklar, yardımın niçin kişiye göre değerlendirilmesi gerektiğini gösterir.
Suçluluk döngüsü
Bir görev yapılamadığında kişi “ben zaten hiçbir şey beceremiyorum” diyebilir. Bu yargı bir sonraki girişimi daha zor hâle getirebilir. Nolen-Hoeksema ve arkadaşlarının derlemesi tekrarlayıcı olumsuz düşüncelerin duygusal sıkıntıyla ilişkisini anlatır. Ancak bir mekanizmayı açıklamak, bütün motivasyon güçlüklerinin tek nedene dayandığını kanıtlamaz.
Örneğin ağır iş yükü altında çalışan, bakım sorumluluğu taşıyan veya ekonomik belirsizlik yaşayan birinin zorlanması yalnız “düşünce kalıbı” diye yorumlanmamalıdır. Yetersiz kaynaklar ve beden sağlığı da gerçek etkenlerdir. İyi bir açıklama çevresel koşulları dışarıda bırakmaz.
Küçük adımlar neden her zaman kolay değildir?
İnternette “beş dakikada başla” önerisi çok yaygındır. Bazı kişiler için görevi daha küçük parçalara ayırmak işleri daha somutlaştırabilir; fakat bunun herkes için yeterli olduğuna dair garanti yoktur. Depresif belirtiler ağırlaştığında basit görünen adımlar bile zor olabilir. Kişiyi başarısız hissettiren bir hedef listesi yarar yerine ek baskı yaratabilir.
Daha gerçekçi bir yaklaşım, kişinin bugünkü kapasitesini tanımasını ve gerektiğinde yardım istemesini desteklemektir. Bir yakına “neden yapmıyorsun?” demek yerine “hangi bölüm zor geliyor, nasıl destek olabilirim?” diye sormak daha az yargılayıcı olabilir.
Ne zaman uzman değerlendirmesi gerekir?
İlgi kaybı, yoğun yorgunluk, umutsuzluk, uyku veya iştah değişiklikleri günlük yaşamı belirgin etkiliyorsa sağlık uzmanından değerlendirme almak önemlidir. Çözümlenemeyen bedensel belirtiler veya kullanılan ilaçlarla ilgili güçlükler de uygun tıbbi değerlendirme gerektirebilir. Kendi kendine hastalık adı koymak veya tedaviyi değiştirmek doğru değildir.
Kendine zarar verme düşüncesi ya da acil güvenlik tehlikesi söz konusuysa Türkiye'de 112 aranmalıdır.
Çevrenin bakışı neden incitici olabilir?
Dışarıdan kolay görünen bir görev, kişinin iç deneyiminde yoğun emek gerektirebilir. “Sadece kalk ve yap” gibi sözler, yaşanan yorgunluğu ve ilgi kaybını küçültebilir. Bu nedenle destek olmak, kişinin yapamadığı işleri listelemekten çok şu anda hangi engellerle karşılaştığını sormakla başlayabilir.
Kişi zorlandığı hâlde çalışmak veya aileye bakmak zorunda olabilir. Bu durum psikolojik belirtiyi daha hafif yapmaz; aksine dışarıdan görünmesini güçleştirebilir. Bireyin durumunu yalnız üretkenliği üzerinden değerlendirmek doğru değildir.
Motivasyon ve performans aynı şey değil
Bazen kişi sorumluluklarını yerine getirmeye devam ederken içten gelen ilgi ve tatmin hissini kaybetmiş olabilir. Başka biri ise gündelik işleri sürdüremeyecek kadar zorlanır. İki deneyim aynı ölçekte düşünülmemelidir; farklı düzeylerde destek gereksinimi ortaya çıkabilir.
Depresyonla ilişkili belirtilerin tedavisi kişiye göre planlanır. Bu yazı davranışı başlatma konusunda genel kavramları açıklasa da belirli bir programa uymayı şart koşmaz. Özellikle ağır belirtilerde profesyonel yardım istemek, başarısızlık değil uygun değerlendirmeye erişme yoludur.
Destek, görev dağılımını da içerebilir
Bir kişi gündelik sorumluluklarını yerine getirmekte zorlandığında yakınlarının verebileceği destek yalnız moral cümleleriyle sınırlı değildir. İhtiyaç ve rıza varsa bazı işlerin paylaşılması, randevuya ulaşım konusunda yardımcı olunması veya kişinin dinlenme alanına saygı gösterilmesi de anlamlı olabilir. Hangi yardımın uygun olduğunu varsaymak yerine kişiye sormak önemlidir.
Yine de çevrenin desteği tek başına tıbbi veya psikolojik değerlendirmeyi gereksiz kılmaz. Belirtiler şiddetli ve kalıcıysa profesyonel yardım, kişinin durumunu çok yönlü değerlendirme olanağı sağlar. İnternet içeriği bu süreçte bir başlangıç bilgisi olabilir; kişiye özel tedavi yerine geçmez.
Tek bir iyi güne bakarak hüküm vermemek
Kişinin bazı günler daha iyi işlev göstermesi, başka günlerde yaşadığı güçlüğün gerçek olmadığı anlamına gelmez. Belirtiler zaman içinde dalgalanabilir. Bu nedenle yakınların yalnız görünür performansa bakarak “aslında yapabiliyorsun” yargısına varması incitici olabilir. Değerlendirmede sürenin ve bütün yaşam alanlarının birlikte ele alınması önemlidir.
İlgili okumalar
Motivasyon eksikliği depresyon tanısı mıdır?
Hayır. İstek azalması, yorgunluk ve başlamakta güçlük depresyonda görülebilir; ancak uyku sorunları, aşırı yük, bedensel hastalıklar ve başka koşullar da benzer deneyimler yaratabilir. Tanı, belirtilerin birlikte ve süre içinde değerlendirilmesini gerektirir.
“Kendini zorla” demek yardımcı olur mu?
Kişiyi tembel olarak nitelemek çoğu zaman yaşadığı güçlüğü küçültür. Destekleyici yaklaşım, kapasiteyi ve mevcut engelleri anlamaya çalışmak ve profesyonel yardım ihtiyacını göz ardı etmemektir. İnternet yazıları kişiye özel tedavi planı yerine geçmez.
Kaynaklar
- National Institute of Mental Health. Depression. Kaynağa ulaş
- Nolen-Hoeksema, S., Wisco, B. E. ve Lyubomirsky, S. (2008). Rethinking Rumination. Kaynağa ulaş
Acil güvenlik riski veya kendine zarar verme tehlikesi varsa Türkiye’de 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın.