Tarama başka, tanı başkadır
Depresyon taraması (depression screening; Almanca: Depressionsscreening), belirli belirtilerin görülme sıklığını standart sorularla sorgulayarak daha ayrıntılı değerlendirmenin gerekli olabileceği durumları fark etmeye çalışır. Klinik tanı (clinical diagnosis; Almanca: klinische Diagnose) ise kişinin öyküsünü, belirtilerin süresini, işlevselliğini, olası başka açıklamaları ve gerekli tıbbi bilgileri değerlendirmeyi gerektirir.
Çevrimiçi bir formu doldurup puan almak kolaydır; ancak puanın bir uzmanın görüşmesinin yerine geçmesi mümkün değildir. Benzer puanlar alan iki kişinin yaşantısı ve ihtiyaçları çok farklı olabilir. Bu yüzden sitemizde puan gösterilecekse “teşhis konuldu” anlamına gelen cümlelerden kaçınılmalıdır.
PHQ-9 hakkında ne biliyoruz?
PHQ-9, depresif belirtilerin sıklığını taramak ve izlemek amacıyla araştırmalarda kullanılan dokuz maddelik bir ölçektir. Kroenke, Spitzer ve Williams'ın 2001 geçerlik çalışması, ölçüm puanlarının bazı klinik değerlendirmelerle ilişkisini incelemiştir. Bu, ölçekte belirli bir sonucun herkese aynı biçimde yorumlanabileceğini göstermez.
Negeri ve arkadaşlarının 2021'de güncellediği bireysel katılımcı verilerine dayalı meta-analiz, tarama doğruluğunun farklı çalışmalarda ve karşılaştırma yöntemlerinde değerlendirildiğini gösterir. Duyarlılık ve özgüllük gibi kavramlar, yanlış pozitif ve yanlış negatif sonuç ihtimalinin bulunduğunu hatırlatır. Bu nedenle puanları kesin teşhis sınırı gibi sunmak yanıltıcı olur.
Yanlış pozitif ve yanlış negatif ne demek?
Yanlış pozitif, tarama sonucunun risk işareti verdiği hâlde uzman değerlendirmesinin ilgili tanıyı doğrulamaması; yanlış negatif ise taramanın sorunu yakalayamaması durumudur. Bunlar testin mutlaka işe yaramadığı anlamına gelmez; her tarama aracının bir hata payı olduğunu gösterir.
Örneğin uzun süreli uykusuzluk, başka bir sağlık sorunu veya yoğun yaşam stresi bazı soruların yanıtlarını etkileyebilir. Tersine bir kişi kısa anketlerde yaşadıklarını açıklamakta zorlanabilir. Tarama sonucu, tek başına kişinin biyografisini ve tıbbi durumunu anlatmaz.
Türkçe uyarlama ve kullanım izni
Ölçeğin özgün çalışmasının bulunması, Türkçe formun her sitede serbestçe yayımlanabileceği anlamına gelmez. Türkçe geçerlik-güvenirlik çalışmasının doğru sürümü, kullanılan formun telif ve uygulama koşulları ve gerekiyorsa lisans sahibinin izni ayrı ayrı doğrulanmalıdır. Bu yazıda ölçeğin maddeleri, puan tablosu veya otomatik tanı algoritması yeniden üretilmiyor.
Sitede bir gün tarama aracı bulunacaksa sonuç ekranı ölçümün sınırlarını göstermeli, gizliliği açıklamalı ve puanı yalnız kişinin kendi özdeğerlendirmesi bağlamında sunmalıdır. Yorumun klinik anlamı konusunda profesyonel inceleme gereklidir.
Belirtilere yalnız rakam olarak bakmamak
Depresif yaşantılarda yalnız üzüntü değil, ilgi kaybı, enerji düşüklüğü, uyku ve dikkat güçlüğü de görülebilir. NIMH'nin genel bilgilendirme sayfası bunların farklı birleşimlerle yaşanabileceğini açıklar. Ancak bu sayfaya bakmak da kişinin kendine veya yakınına tanı koyması için yeterli değildir.
Kişi yoğun sıkıntı yaşıyor, günlük işlevleri bozuluyor veya kendine zarar verme düşüncesi bulunuyorsa bir ölçek sonucunu beklemek doğru değildir. Acil tehlikede Türkiye'de 112 aranmalıdır; diğer durumlarda yetkin sağlık profesyoneline başvurulabilir.
Tarama aracının nerede kullanıldığı önemlidir
Aynı test, farklı gruplarda aynı sonucu vermeyebilir. Birinci basamak sağlık hizmetlerinde, üniversite öğrencilerinde veya başka bir klinik grupta sonuçların anlamı değişebilir. Test doğruluğu araştırmaları bu nedenle örneklemleri, başvuru nedenlerini ve karşılaştırılan klinik değerlendirmeyi açıkça belirtir. İnternette tek bir kesme puanını “bunun üstü kesin depresyon” şeklinde sunmak yanlıştır.
Bir testin Türkçe dilinde doğal görünmesi yeterli değildir; Türkçe sürümünün ölçme özellikleri ve kullanıldığı bağlam ayrıca araştırılmalıdır.
Veri gizliliği de bilimsel kaliteye dahildir
Depresif belirtiler hakkında verilen yanıtlar hassas sağlık bilgileri olabilir. Sitede bu yanıtların sunucuya aktarılması, hesapla ilişkilendirilmesi veya uzun süre saklanması ayrı güvenlik ve bilgilendirme gerektirir. Okura hangi verinin neden toplandığı ve nasıl silinebileceği açıkça anlatılmalıdır.
Kendini kötü hisseden kişiyi otomatik puana mahkûm etmek yerine, gerektiğinde bir uzmanla görüşebileceğini belirtmek daha doğru olur. Tarama testinin amacı kişinin bütün yaşamını tek sayıya indirgemek değildir.
Bir araştırmada yüksek doğruluk ne demektir?
Bir tarama aracının duyarlılığı ve özgüllüğü yüksek olsa bile tarama yapılan grupta ilgili durumun ne kadar yaygın olduğu sonuçların yorumunu değiştirir. Pozitif bir tarama sonucu bu yüzden her zaman kesin tanı anlamına gelmez. Aynı puanın farklı sağlık hizmetlerinde aynı anlamı taşıdığını düşünmek de yanlış olur.
Araştırmalarda kullanılan klinik görüşmeler arasında da farklılıklar olabilir. Meta-analizlerin sonuçlarını okurken hangi görüşme standardının kullanıldığını incelemek önemlidir. Bir halk sağlığı taraması kişilere yardım seçenekleri sunabilir, ancak bireysel tanı kararının yerini almaz. Bu fark, kullanıcı ekranının diline de yansıtılmalıdır.
İlgili okumalar
Depresyon testinde yüksek puan almak kesin depresyon mudur?
Hayır. Tarama ölçeğinde yüksek sonuç, daha ayrıntılı klinik değerlendirme ihtiyacına işaret edebilir; tek başına tanı değildir. Tarama sonucunun anlamı belirtilerin bağlamı, süresi, diğer sağlık koşulları ve uzman değerlendirmesiyle birlikte ele alınmalıdır.
Düşük puan psikolojik destek gereksiz demek mi?
Hayır. Ölçeklerin duyarlılığı sınırsız değildir ve kişinin yaşadığı tüm güçlükleri tek puana sığdıramaz. İşlev kaybı, yoğun sıkıntı, kendine zarar düşüncesi veya başka belirtiler varsa puana bakılmaksızın profesyonel destek önemlidir.
Kaynaklar
- Kroenke, K., Spitzer, R. L. ve Williams, J. B. W. (2001). The PHQ-9: Validity of a Brief Depression Severity Measure. Kaynağa ulaş
- Negeri, Z. F. ve arkadaşları (2021). Accuracy of the Patient Health Questionnaire-9 for screening to detect major depression: updated systematic review and individual participant data meta-analysis. Kaynağa ulaş
- National Institute of Mental Health. Depression. Kaynağa ulaş
Acil güvenlik riski veya kendine zarar verme tehlikesi varsa Türkiye’de 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın.