Bağlanma stili bir kimlik kartı değildir
Yetişkin bağlanması (adult attachment; Almanca: Bindung im Erwachsenenalter), yakın ilişki içinde güven, destek arama, terk edilme kaygısı ve mesafe ihtiyacı gibi örüntüleri anlamaya çalışan bir araştırma alanıdır. Sosyal medyada “kaygılı”, “kaçıngan” ve “güvenli” sözcükleri çoğu kez kesin insan tipleri gibi kullanılıyor. Oysa bir ilişkiyi üç kelimeden biriyle açıklamak, hem kuramın hem de ilişkinin karmaşıklığını azaltır.
“Mesajıma geç döndü, kesin kaçıngan” demek bir davranıştan kişilik hükmü çıkarmaktır. Geç yanıtın iş temposu, iletişim tercihi, çatışma, ulaşım veya başka bir nedeni olabilir. Bağlanma araştırmaları davranışları bütün koşullardan koparıp yorumlamayı değil, örüntüleri ve yakın ilişki deneyimlerini birlikte incelemeyi gerektirir.
İki boyutlu düşünmek neden önemli?
Mikulincer ve Shaver'ın çalışmaları yetişkin bağlanmasını özellikle bağlanmayla ilişkili kaygı ve kaçınma boyutları üzerinden tartışır. Kaygı boyutu, partnerin ulaşılabilirliğine dair endişeleri; kaçınma boyutu, duygusal yakınlık ve başkalarına dayanma konusunda rahatsızlığı anlatabilir. Bu, insanların iki kutuptan birine zorunlu olarak yerleştirildiği anlamına gelmez.
Bir kişi yakınlaşmayı isteyip aynı anda reddedilmekten korkabilir. Başka biri bağımsızlığa değer verdiği hâlde zor bir zamanda destek arayabilir. İnsan deneyimi bu şekilde birbirine zıt görünen ihtiyaçları aynı anda taşıyabilir. Ayrıca bir kişinin bir ilişkide rahat hissettiği şey, başka bir ilişkide farklı olabilir.
Etiket ilişki konuşmasını nasıl bozabilir?
“Tartışmadan kaçıyorsun, çünkü kaçıngansın” cümlesi davranışı açıklıyor gibi durur, fakat karşı tarafa tek yanıt bırakır: etiketi kabul etmek veya reddetmek. Bunun yerine “Tartışmanın ortasında konuşma kesilince kendimi belirsizlikte hissediyorum; ne zaman yeniden konuşabileceğimizi bilmek istiyorum” demek daha gözlenebilir bir davranışı tarif eder.
Bu yaklaşım karşılıklı sorumluluğu da görünür kılar. Yakınlık ihtiyacı olan bir kişi, partnerinin her an cevap vermesini bekleyebilir; mesafeye ihtiyaç duyan bir kişi ise önemli konuşmaları süresiz erteleyebilir. İki davranış da somut etkileriyle değerlendirilmeli; psikolojik bir etiketle otomatik olarak mazur görülmemelidir.
Çocukluk öyküsü geleceği tek başına belirler mi?
Bağlanma kuramının gelişimsel kökenleri vardır, ancak çocuklukta yaşanan deneyimlerden yetişkin ilişkilerinin bütün ayrıntılarını kesin biçimde tahmin etmek mümkün değildir. Sonraki ilişkiler, yaşam koşulları, destek ve öğrenilen iletişim yolları da önem taşır. “Bir kez kaygılıysan hep öyle kalırsın” düşüncesi bilimsel açıdan aşırı iddialıdır.
Kendini tanımak için daha yararlı sorular şunlar olabilir: Yakınlık istediğimde bunu nasıl ifade ediyorum? Belirsizliğe hangi tepkileri veriyorum? Sınırım ihlal edildiğinde ne yapıyorum? Karşımdaki kişi bu davranışı nasıl yaşıyor? Bu soruların cevabı tek bir puandan daha zengin bir ilişki haritası sunabilir.
Sağlıklı merak, kesin hüküm değil
Bir kişinin bağlanma eğilimini öğrenmesi, kendini suçlaması veya partnerini teşhis etmesi için değil, tekrarlayan ilişki tepkilerini anlamak için kullanılabilir. İlişkide korku, tehdit, kontrol veya şiddet bulunuyorsa sorunu yalnız “bağlanma uyumsuzluğu” diye adlandırmak yanlış olabilir. Gerektiğinde bireysel destek ve güvenlik değerlendirmesi önceliklidir.
Partner yerine davranışı tanımlamak
İlişkilerde etiketlerin en büyük sorunu bazen konuşmayı erken bitirmeleridir. “O kaçıngan, ben kaygılıyım” cümlesi iki kişinin hangi davranışı değiştirebileceğini belirsiz bırakabilir. Oysa “tartışma sırasında konuşma kesildiğinde yeniden görüşeceğimiz zamanı bilmek istiyorum” gibi bir ifade somut bir ihtiyacı anlatır. Bu ifade de karşı tarafın mutlaka kabul edeceği bir anlaşma yaratmaz, ancak sorunun hangi davranış üzerinden konuşulduğunu açık eder.
Özellikle popüler testlerin sonuçları yorumlanırken şunu unutmamak gerekir: Ölçüm aracı, hangi sorularla ve hangi örneklemde geliştirilmişse anlamı o çerçeveyle sınırlıdır. Bir sosyal medya anketinin eğlenceli olması, klinik veya bilimsel geçerliğe sahip olduğu anlamına gelmez. Bir kişiye bir kez uygulanan kısa testle bütün geçmiş ilişkilerinin açıklanması beklenmemelidir.
Değişim ve güvenlik iki ayrı mesele
İnsanların yakınlıkla ilgili alışkanlıkları zaman içinde değişebilir; fakat bu, her ilişkinin mutlaka sürdürülmesi gerektiği anlamına gelmez. Güven, rıza, saygı ve karşılıklılık bağlanma dilinden bağımsız olarak da önemlidir. Sürekli küçümseme, korkutma veya izleme bulunan ilişkilerde “onun bağlanma stilini anlarsam düzelir” düşüncesi riskli olabilir. Kuramı anlamak, sınırları kaldırmaz.
Kişisel merak için küçük bir soru yararlı olabilir: “Bu etiketi kullandığımda karşımdaki insan hakkında yeni bir şey mi öğreniyorum, yoksa zaten verdiğim hükmü mü tekrarlıyorum?” Kavramı ilişkiyi açıklayan tek neden olarak değil, daha dikkatli gözlemin başlangıcı olarak kullanmak gerekir.
Bir ilişki örneğini tek kavrama sığdırmamak
Diyelim ki çiftlerden biri hafta sonunu birlikte planlamak istiyor, diğeri arkadaşlarıyla vakit geçirmek istiyor. İlk kişi bunu terk edilme korkusuyla yaşayabilir; diğeri kişisel alan ihtiyacını dile getiriyor olabilir. Bu küçük örnek, her iki kişinin de ne hissettiğini öğrenmeden ilişkiyi “kaygılı–kaçıngan döngü” diye etiketlemenin nasıl eksik kalacağını gösterir. İstekler açıkça konuşulduğunda iki tarafın beklentileri ve olası uzlaşma alanları daha görünür hâle gelebilir.
Bağlanma kavramları, ilişkideki her çatışmayı çocukluk geçmişinin sonucu gibi açıklamamalıdır. Güncel koşullar, yorgunluk, ekonomik yük, sağlık ve iletişim fırsatları da etkilidir. Popüler bir kuramın açıklayıcı gücü, bütün diğer etkenleri ortadan kaldırmasından gelmez. Bilimsel açıdan daha dikkatli yaklaşım, hem kuramsal örüntüyü hem somut davranışı birlikte görmektir.
İlgili okumalar
Bağlanma stilimi bir internet testiyle kesin öğrenebilir miyim?
Kısa testler kişinin yakınlık ve mesafe karşısındaki eğilimlerini düşünmesine yardımcı olabilir. Ancak tek bir testin puanını değişmez kişilik tanısı gibi kullanmak doğru değildir. İlişki geçmişi, mevcut partnerle kurulan etkileşim, stres ve bağlam sonucu etkileyebilir.
Partnerime “kaçıngan” demek ilişki sorununu açıklar mı?
Böyle bir etiket bazı davranışları tanımlamak için ipucu sunsa bile bütün ilişkiyi açıklamaz. Somut davranışları, sınırları ve iki tarafın ihtiyaçlarını konuşmak daha anlamlıdır. Etiketler incitici davranışları haklı çıkaran bir gerekçeye dönüşmemelidir.
Kaynaklar
- Mikulincer, M. ve Shaver, P. R. (2012). Adult Attachment Orientations and Relationship Processes. Kaynağa ulaş